پاڪستان جي معيشت هن وقت هڪ اهڙي نازڪ موڙ تي بيٺل آهي جتي هر ايندڙ ڏينهن نوان سوال ۽ خدشا جنم وٺي رهيا آهن۔ بظاهر اهو رڳو انگن اکرن جو راند لڳي ٿو مهانگائي جي شرح، ترقي جي رفتار، زرِمبادله جا ذخيرا پر حقيقت ۾ اهي سڀ شيون سڌي طرح عام ماڻهن جي زندگي سان لاڳاپيل آهن۔ اڄ جو پاڪستاني شهري جنهن معاشي دٻاءُ، بي يقيني ۽ ڏکيائين کي منهن ڏئي رهيو آهي، اهو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ پاليسي جو نتيجو نه پر سالن جي گڏ ٿيل مسئلن جو عڪس آهي۔ انهن ئي حالتن ۾ هڪ اصطلاح وڌيڪ نمايان ٿي رهي آهي: اسٽيگفليشن۔ اسٽيگفليشن ڪا سادي معاشي اصطلاح ناهي، پر هڪ پيچيده بحران جي نشاندهي ڪري ٿي۔ هن جو مطلب آهي اهڙي حالت جتي معيشت جي واڌ سست ٿي وڃي، پر ساڳئي وقت مهانگائي گهٽ ٿيڻ بدران وڌي رهي هجي۔ عام حالتن ۾ جڏهن معيشت سست ٿيندي آهي ته قيمتون گهٽ ٿينديون آهن، ۽ جڏهن معيشت وڌندي آهي ته مهانگائي وڌندي آهي، پر اسٽيگفليشن انهن ٻنهي رجحانن کي گڏ آڻي ڇڏي ٿي۔
پاڪستان ۾ موجوده معاشي حالتون هن خطري ڏانهن واضح اشارو ڪن ٿيون۔ هڪ طرف مهانگائي عوام جي خريداري جي طاقت کي ڪمزور ڪري رهي آهي، ٻي طرف صنعتي پيداوار ۽ سيڙپڪاري ۾ گهربل تيزي نظر نٿي اچي۔ ان سان گڏ بيروزگاري جا خدشا به وڌي رهيا آهن، جيڪي صورتحال کي وڌيڪ ڳنڀير بڻائي رهيا آهن۔ مهانگائي جي اثرن کي جيڪڏهن عام ماڻهو جي زندگي ۾ ڏٺو وڃي ته اهو تمام واضح آهي۔ کاڌ خوراڪ جون شيون، بجلي، گيس ۽ پيٽرول جون قيمتون مسلسل وڌي رهيون آهن۔ هڪ وچولي طبقي جو ماڻهو جيڪو اڳ محدود آمدني ۾ گذارو ڪري سگهندو هو، اڄ بنيادي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ به جدوجهد ڪري رهيو آهي۔ پگهارون ساڳيون آهن، پر خرچ وڌي ويا آهن، جنهن ڪري گهر جو بجيٽ سخت متاثر ٿيو آهي۔ توانائي جو شعبو هن صورتحال جو هڪ وڏو ڪارڻ آهي۔ مهانگي ۽ غير يقيني بجلي ۽ گيس صنعتن جي لاڳت وڌائي ڇڏي آهي۔ جڏهن ڪارخانن جي پيداوار مهانگي ٿيندي آهي ته ان جو اثر سڌو سنئون صارفين تي پوندو آهي۔ اهڙي طرح مهانگائي جو هڪ نه کٽندڙ سلسلو شروع ٿي وڃي ٿو۔ روپئي جي قدر ۾ گهٽتائي به اهم عنصر آهي۔ پاڪستان هڪ درآمدي معيشت آهي، تنهنڪري جڏهن روپيو ڪمزور ٿيندو آهي ته ٻاهرين ملڪن مان ايندڙ شيون وڌيڪ مهانگيون ٿي وينديون آهن۔ تيل، کاڌ خوراڪ ۽ ٻين ضروري شين جي عالمي قيمتن ۾ اضافو سڌو سنئون مقامي مارڪيٽ ۾ ظاهر ٿئي ٿو۔
عالمي حالتون پڻ پاڪستان لاءِ سازگار ناهن رهيون۔ دنيا ۾ سياسي ۽ معاشي غير يقيني صورتحال، تيل جي قيمتن ۾ واڌ ۽ سپلاءِ چين جا مسئلا انهن ملڪن لاءِ وڌيڪ ڏکيا آهن جيڪي اڳ ئي معاشي طور ڪمزور هجن۔ پاڪستان به انهن مان هڪ آهي، جنهن کي هر عالمي تبديلي جو اثر وڌيڪ شدت سان محسوس ٿئي ٿو۔ ٻئي طرف معيشت جي واڌ جي رفتار به اطمينان بخش ناهي۔ صنعتون مڪمل صلاحيت سان ڪم نٿيون ڪن، زراعت موسمي تبديلي جي اثر هيٺ آهي، ۽ خدمتن جو شعبو به غير يقيني صورتحال جو شڪار آهي۔ سيڙپڪاري ۾ گهٽتائي هڪ وڏو مسئلو آهي، ڇاڪاڻ ته سيڙپڪار اهڙي ماحول ۾ پنهنجو سرمايو لڳائڻ کان ڪيٻائين ٿا جتي استحڪام نه هجي۔ سياسي عدم استحڪام پڻ معيشت تي وڏو اثر وجهي ٿو۔ پاليسين ۾ تسلسل جي کوٽ ۽ بار بار تبديل ٿيندڙ حڪومتي فيصلا معاشي منصوبابندي کي متاثر ڪن ٿا۔ جڏهن سيڙپڪار اعتماد وڃائي ويهن ٿا ته نوان منصوبا شروع نٿا ٿين، جنهن جو نتيجو بيروزگاري ۽ معاشي جمود جي صورت ۾ نڪري ٿو۔
هاڻي سوال اهو آهي ته ڇا هن صورتحال مان نڪرڻ ممڪن آهي؟ جواب آهي ها، پر ان لاءِ سنجيده ۽ مستقل قدم کڻڻ ضروري آهن۔ سڀ کان پهرين توانائي جي شعبي ۾ سڌارا آڻڻا پوندا۔ سستي ۽ يقيني توانائي کان سواءِ صنعتي ترقي ممڪن ناهي۔ متبادل توانائي جهڙوڪ شمسي ۽ هوا مان بجلي پيدا ڪرڻ تي ڌيان ڏيڻ وقت جي ضرورت آهي۔ برآمدات ۾ واڌ پڻ انتهائي ضروري آهي۔ جڏهن تائين پاڪستان عالمي مارڪيٽن ۾ پنهنجون شيون مقابلي لائق نه بڻائيندو، تڏهن تائين زرِمبادله جا مسئلا حل نه ٿيندا۔ صنعتن کي جديد ٽيڪنالاجي سان هم آهنگ ڪرڻ ۽ معيار کي بهتر بنائڻ ضروري آهي۔ ٽيڪس نظام ۾ به سڌارا آڻڻ لازمي آهن۔ هن وقت ٽيڪس ڏيندڙن جو دائرو محدود آهي، جنهن ڪري حڪومت کي آمدني جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو۔ جيڪڏهن ٽيڪس نيٽ کي وڌايو وڃي ته معيشت کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو۔
مالي نظم و ضبط پڻ اهم آهي۔ غير ضروري خرچن کي گهٽائڻ ۽ وسيلن جو صحيح استعمال يقيني بڻائڻ ضروري آهي۔ قرضن تي وڌندڙ انحصار کي به گهٽائڻو پوندو، ڇاڪاڻ ته اهو معيشت تي اضافي بار وجهي ٿو۔ سماجي تحفظ جي نظام کي مضبوط ڪرڻ به ضروري آهي۔ مهانگائي جي هن دور ۾ غريب ۽ گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي سهارو ڏيڻ انساني ۽ معاشي ٻنهي لحاظ کان اهم آهي۔ جيڪڏهن اهي طبقا وڌيڪ ڪمزور ٿيندا ته سماج ۾ بي چيني وڌندي۔ تعليم ۽ مهارتن جي ترقي تي به ڌيان ڏيڻ گهرجي۔ هڪ ماهر ۽ تربيت يافته افرادي قوت نه صرف ملڪ اندر ترقي آڻي ٿي، پر عالمي سطح تي به ملڪ جو نالو روشن ڪري ٿي۔ نوجوانن کي جديد دور جي ضرورتن مطابق تربيت ڏيڻ لازمي آهي۔جيڪڏهن اسٽيگفليشن جي اثرن تي نظر وجهجي ته اهو رڳو معاشي مسئلو ناهي، پر سماجي بحران به بڻجي سگهي ٿو۔ غربت، بيروزگاري ۽ بي چيني ۾ واڌ سماج کي ڪمزور ڪري سگهي ٿي۔ جيڪڏهن بروقت قدم نه کنيا ويا ته صورتحال وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي۔ پاڪستان لاءِ هي وقت هڪ وڏي آزمائش آهي۔ درست فيصلا ئي مستقبل جو رخ طئي ڪندا۔ جيڪڏهن حڪمت عملي سان قدم کنيا ويا ته هن بحران کي هڪ موقعي ۾ به تبديل ڪري سگهجي ٿو۔ آخر ۾ اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته اسٽيگفليشن جو خطرو هڪ وارننگ آهي هڪ اهڙو اشارو جيڪو ٻڌائي ٿو ته هاڻي وڌيڪ دير جي گنجائش ناهي۔ سنجيده پاليسيون، مضبوط ارادو ۽ گڏيل ڪوششون ئي پاڪستان کي معاشي استحڪام ڏانهن وٺي وڃي سگهن ٿيون۔
