آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايران خلاف جنگبندي ۾ واڌ ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه ڪلاڪن اندر ئي ڳالهين لاءِ نئون وقت مقرر ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيو آهي۔ هاڻي سندس چوڻ آهي ته ايران سان ڳالهه ٻولهه ايندڙ 36 کان 72 ڪلاڪن اندر ممڪن ٿي سگهي ٿي۔ هن پاڪستان جي وزيراعظم شهباز شريف ۽ فوجي سربراهه عاصم منير جي درخواست تي جنگبندي ۾ واڌ ڪندي ايران کي امن معاهدي لاءِ تجويزون تيار ڪرڻ جو وقت ڏيڻ جو اعلان ڪيو هو۔ سماجي رابطن واري ذريعي تي پنهنجي بيان ۾ آمريڪي صدر دعويٰ ڪئي هئي ته ايران جي حڪومت اندروني طور تي ڀڃ ڊاهه جو شڪار آهي، جيڪا ڪا غير متوقع ڳالهه ناهي۔ تنهن ڪري جنگبندي ان وقت تائين جاري رهندي جيستائين ايران طرفان ڪا تجويز پيش نه ڪئي وڃي ۽ ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهچن۔ صدر چيو ته آمريڪي فوج کي هدايت ڏني وئي آهي ته ايران خلاف ناڪابندي جاري رکي وڃي ۽ ٻين سڀني معاملن ۾ مڪمل تياري رکي وڃي۔ ان دوران آمريڪا جي خزاني واري وزير پڻ چيو ته ايران سان هر قسم جي واپار کي ڪنٽرول ڪيو ويندو ۽ ڪو به سامان ايراني بندرگاهن ڏانهن وڃڻ يا اتان اچڻ جي اجازت نه ڏني ويندي، جيڪو ناڪابندي کي وڌيڪ اثرائتو بڻائڻ جو اشارو آهي۔
ٻئي پاسي، ايراني عملدار ٽرمپ طرفان جنگبندي جي اعلان کي بي معنيٰ قرار ڏيندي دعويٰ ڪري رهيا آهن ته هن اعلان سان ڪو به فرق نه پوندو، ۽ ايران ڪنهن به ڀڃڪڙي جي صورت ۾ طئي ٿيل هدفن کي نشانو بڻائيندو۔ اڄ ئي پاسدارانِ انقلاب آبنائي هرمز ۾ ٽن مال بردار جهازن کي نشانو بڻايو آهي۔ جڏهن ته ايراني پارليامينٽ جي اسپيڪر باقر قاليباف جي صلاحڪار چيو آهي ته آمريڪي صدر طرفان جنگبندي ۾ واڌ ڪرڻ جي ڪا اهميت ناهي۔ هارائيندڙ ڌر شرط نٿي مڙهي سگهي۔ ناڪابندي جو تسلسل بمباري کان مختلف ناهي ۽ ان جو جواب فوجي ڪارروائي سان ڏنو وڃي۔
تهران ۾ جاري اقتدار جي ڇڪتاڻ واري صورتحال ۾ اهو چوڻ ڏکيو آهي ته ايران ڪڏهن آمريڪا سان ويهي ڳالهين ذريعي معاملو طئي ڪندو، پر ٽرمپ جي بيانن مان ٻه ڳالهيون واضح ٿين ٿيون۔ پهرين اها ته ٽرمپ اڃا تائين ايران سان ڳالهين ذريعي مسئلو حل ڪرڻ چاهي ٿو، شايد ان ڪري هن اڄ (جمعي) تائين ڳالهين جو اشارو ڏنو آهي۔ هو چاهي ٿو ته جلد ڪو ٺاهه ٿي وڃي ته جيئن هو هن تڪرار مان نڪري آمريڪا جي وچ مدي واري چونڊن تي ڌيان ڏئي سگهي۔ ٻئي طرف سندس بيان مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته آمريڪا شايد هاڻي ايران تي سڌي فوجي حملي کان پاسو ڪري ۽ ان جي بدران آبنائي هرمز جي ناڪابندي ذريعي ايران تي معاشي گهيرو تنگ ڪري رهيو آهي۔ آمريڪي حڪمت عملي اها لڳي ٿي ته بمباري بدران معاشي دٻاءُ ذريعي ايران کي معاهدي لاءِ مجبور ڪيو وڃي۔ هڪ بيان ۾ آمريڪا جي خزاني واري وزير اسڪاٽ بيسنٽ نئين حڪمت عملي واضح ڪندي چيو آهي ته ايران جي خارڪ ٻيٽ تي تيل جا ذخيرا مڪمل ڀرجي ويندا ۽ ايران کي تيل جا کوهه بند ڪرڻا پوندا۔ هن چيو ته ايران جي سامونڊي واپار کي محدود ڪرڻ سڌو سنئون ان جي آمدني جي بنيادي ذريعن کي نشانو بڻائڻ آهي ۽ آمريڪا معاشي دٻاءُ ذريعي ايران جي مالي صلاحيتن کي ڪمزور ڪندو رهندو۔
جيڪڏهن بحري ناڪابندي جاري رهي ته ايران جي آمدني جا ذريعا محدود ٿي ويندا ۽ اهو تيل برآمد ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي ويهندو۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن تيل جا کوهه بند ڪيا ويا ته انهن کي ٻيهر کولڻ مهانگو ۽ وقت وٺندڙ عمل هوندو، جنهن سان ايران ڊگهي عرصي تائين معاشي دٻاءُ هيٺ رهندو۔ بهرحال، هن حڪمت عملي ۾ هڪ ڪمزوري اها آهي ته ٽرمپ جي مزاج ۾ جلدي فيصلا بدلائڻ جي عادت آهي، جڏهن ته ناڪابندي جو اثر ظاهر ٿيڻ ۾ هفتا يا مهينا لڳي سگهن ٿا۔ ان دوران آمريڪا اندر مهانگائي سبب سياسي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ اهو سوال پيدا ٿيندو ته ڇا ٽرمپ ايترو صبر ڪري سگهندو؟
ٻئي طرف، جيڪڏهن ناڪابندي جي دٻاءُ کان پوءِ ايران ڳالهين لاءِ تيار ٿيو، ته ممڪن آهي آمريڪا وڌيڪ سخت شرط رکي يا ڳالهين کان ئي انڪار ڪري ڇڏي۔ اهڙين حالتن ۾ تهران کي سنجيدگي ۽ تڪڙا فيصلا ڪرڻ گهرجن، پر ايراني قيادت ناڪابندي کي جنگي ڀڃڪڙي قرار ڏئي پاڻ کي مظلوم ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، جڏهن ته سڄي دنيا آبنائي هرمز جي بندش کي عالمي معيشت لاءِ خطرو سمجهي ٿي۔
اصل مسئلو ايراني قيادت جي اندروني اختلافن ۽ بحران ۾ بروقت صحيح فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت جي کوٽ آهي۔ آمريڪي ناڪابندي هڪ ڊگهي ۽ اثرائتي حڪمت عملي طور ايران تي دٻاءُ وڌائي سگهي ٿي، جنهن سبب ايران کي ڪيترين ڳالهين تي راضي ٿيڻ لاءِ مجبور ٿيڻو پوندو۔ ان ڪري ايران ڳالهيون شروع ڪرڻ لاءِ ناڪابندي ختم ڪرڻ جو شرط رکي رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا جو موقف آهي ته پهرين معاهدو ڪيو، پوءِ ناڪابندي ختم ٿيندي۔ ناڪابندي کان پوءِ لڳي ٿو ته جنگ جو پاسو ايران بدران آمريڪا جي حق ۾ وڃي رهيو آهي۔ هن صورتحال مان نڪرڻ لاءِ ايران وٽ ڳالهين کان سواءِ ڪو خاص رستو نظر نٿو اچي۔ ٽرمپ پاران جنگبندي ۾ واڌ واري پيغام مان ظاهر ٿئي ٿو ته آمريڪا ايران کان ڪجهه اهم نُڪتن تي واضح اتفاق چاهي ٿو، جن مان ڪي ايران جي اڳوڻي موقف جي ابتڙ به ٿي سگهن ٿا۔
چند ڏينهن اڳ اسلام آباد ۾ متوقع ڳالهين ۾ شرڪت کان انڪار ڪرڻ سان ايران جي پوزيشن ڪمزور ٿي آهي۔ هاڻي ٽرمپ جن نُڪتن تي ايران جي لکت ۾ رضامندي چاهي ٿو، انهن تي اڳ ۾ ئي اتفاق ممڪن هو۔ ايران پاڻ کي اهڙي ڪنڊ ۾ آڻي بيهاريو آهي جتان نڪرڻ لاءِ حڪمت، سياسي همت ۽ دانشمندي جي سخت ضرورت آهي ۽ في الحال ايراني قيادت ان جو مظاهرو ڪندي نظر نٿي اچي۔
