سنڌ سميت سڄي پاڪستان لاءِ پوليو جهڙي موذي بيماري خلاف جاري جنگ ڪنهن هڪ اداري، وزارت يا مهم تائين محدود ناهي، پر اها هڪ قومي ذميواري، اخلاقي فريضو ۽ انساني بقا جو بنيادي سوال بڻجي چڪي آهي۔ دنيا جي گهڻن ملڪن ۾ پوليو تقريباً ختم ٿي چڪو آهي، پر افسوس جو پاڪستان اڃا تائين انهن چند ملڪن ۾ شامل آهي جتي هي وائرس موجود آهي۔ اهڙي حساس صورتحال ۾ جڏهن حڪومت، صحت جا ادارا، عالمي تنظيمون ۽ هزارين ورڪر گڏجي هن بيماري کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن، تڏهن سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ پوليو ٽيمز خلاف وڌندڙ روڪٿام هڪ انتهائي ڳڻتي جوڳي ۽ خطرناڪ لاڙي طور سامهون اچي رهي آهي۔
تازو سالن ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا رپورٽ ٿيا آهن جتي پوليو جا ڦڙا پياريندڙ عملي کي پنهنجو ڪم ڪرڻ کان روڪيو ويو، انهن سان بدتميزي ڪئي وئي، ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ ڪڏهن ڪڏهن تشدد جا واقعا به پيش آيا۔ ان کان به وڌيڪ افسوسناڪ ڳالهه اها آهي ته ڪجهه هنڌن تي هن حساس صحت مهم کي ٻين سماجي ۽ سياسي مطالبن سان ڳنڍي هڪ قسم جي “سوديبازي” جو ذريعو بڻايو پيو وڃي۔ ماڻهو چون ٿا ته جيستائين اسان کي پاڻي، روڊ، بجلي يا ٻين بنيادي سهولتن جي فراهمي يقيني نه بڻائي ويندي، تيستائين اسان پنهنجن ٻارن کي پوليو جا ڦڙا نه پيارينداسين۔ هي رويو نه رڳو غير منطقي آهي، پر اخلاقي طور به سخت مذمت جوڳو آهي۔
اسان کي سڀ کان پهرين پوليو جي خطري کي سمجهڻ جي ضرورت آهي۔ پوليو هڪ اهڙي وائرس ذريعي پکڙجندڙ بيماري آهي، جيڪا خاص طور تي ننڍن ٻارن کي متاثر ڪري ٿي ۽ انهن کي عمر ڀر لاءِ معذور بڻائي سگهي ٿي۔ هن بيماري جو ڪو مڪمل علاج موجود ناهي، ۽ جيڪڏهن هڪ ڀيرو ٻار ان جو شڪار ٿي وڃي، ته پوءِ سندس جسماني معذوري سدائين لاءِ قائم رهي ٿي۔ اهڙي صورتحال ۾ رڳو بچاءُ ئي واحد حل آهي، جيڪو پوليو ويڪسين جي ذريعي ممڪن آهي۔ اهو سستو، محفوظ ۽ عالمي سطح تي ثابت ٿيل طريقو آهي، جنهن جي ذريعي لکين ٻارن کي معذوري کان بچايو ويو آهي۔ اهو سوال انتهائي اهم آهي ته جڏهن ويڪسين موجود آهي، مهم جاري آهي ۽ سهولتون مهيا ڪيون پيون وڃن، ته پوءِ آخر مزاحمت ڇو؟ هن سوال جو جواب گهڻ رخي آهي۔ هڪ طرف ته سماج ۾ شعور جي کوٽ آهي، ٻئي طرف غلط فهميون، افواهون ۽ سازشي نظريا به هن مزاحمت کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن۔ ڪجهه ماڻهو سمجهن ٿا ته پوليو ويڪسين نقصانڪار آهي، يا اها ڪنهن خفيه ايجنڊا جو حصو آهي۔ اهڙيون ڳالهيون نه رڳو بي بنياد آهن، پر سڌي ريت انساني زندگين سان کيڏڻ جي برابر آهن۔
اهو به ضروري آهي ته اسان پوليو مهم ۾ شامل عملي جي حيثيت کي سمجهون۔ اهي ماڻهو ڪو حڪمران، وزير يا پاليسي ٺاهيندڙ نه هوندا آهن، پر عام شهري هوندا آهن جيڪي پنهنجي فرض کي نڀائڻ لاءِ گهر گهر وڃي ٻارن کي ويڪسين فراهم ڪندا آهن۔ انهن مان ڪيترائي ورڪر انتهائي ڏکين حالتن ۾ ڪم ڪندا آهن، سخت گرمي، سيڪيورٽي خطري ۽ سماجي دٻاءَ باوجود پنهنجي ذميواري ادا ڪندا آهن۔ اهڙن ماڻهن سان بدسلوڪي ڪرڻ، انهن تي تشدد ڪرڻ يا انهن کي يرغمال بڻائڻ نه رڳو قانوني ڏوهه آهي، پر انسانيت جي خلاف به آهي۔ ڪجهه علائقن ۾ پوليو مهم کي ٻين مطالبن سان ڳنڍڻ جو رجحان خاص طور تي ڳڻتي جوڳو آهي۔
بيشڪ پاڻي، بجلي، روڊ ۽ صحت جون سهولتون هر شهري جو بنيادي حق آهن، ۽ حڪومت جي ذميواري آهي ته اهي فراهم ڪري۔ پر انهن جائز مطالبن کي پوليو مهم سان ڳنڍڻ ڪنهن به صورت ۾ درست نٿو ٿي سگهي۔ ڇا اهو مناسب آهي ته پنهنجن حقن لاءِ جدوجهد ڪندي، معصوم ٻارن جي صحت کي داءُ تي لڳايو وڃي؟ ڇا اهو انصاف آهي ته هڪ اهڙي بيماري، جيڪا عمر ڀر جي معذوري جو سبب بڻجي سگهي ٿي، ان کي سياسي يا سماجي دٻاءُ جو اوزار بڻايو وڃي؟ هي رويو دراصل ان ڳالهه جو عڪاس آهي ته اسان جي سماج ۾ ترجيحن جو توازن بگڙيل آهي۔ اسان پنهنجن مسئلن جي حل لاءِ اهڙا طريقا اختيار ڪري رهيا آهيون، جيڪي وڌيڪ نقصانڪار آهن۔ جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ بنيادي سهولتون ناهن، ته ان لاءِ سياسي، قانوني ۽ سماجي جدوجهد جا ٻيا ڪيترائي طريقا موجود آهن۔ پر پوليو مهم کي روڪڻ يا ٻارن کي ويڪسين کان محروم رکڻ ڪنهن به صورت ۾ هڪ جائز احتجاج نٿو ٿي سگهي۔
پوليو جي خاتمي لاءِ هڪ گڏيل قومي حڪمت عملي جي ضرورت آهي، جنهن ۾ صرف حڪومتي ادارا نه، پر سماج جو هر فرد پنهنجو ڪردار ادا ڪري۔ والدين کي خاص طور تي پنهنجي ذميواري محسوس ڪرڻي پوندي۔ ٻارن جي صحت ۽ مستقبل ڪنهن به قسم جي احتجاج، سياست يا مطالبن کان وڌيڪ اهم آهي۔ جيڪڏهن والدين پاڻ ئي پنهنجي ٻارن کي ويڪسين کان محروم رکن ٿا، ته پوءِ ڪنهن ٻئي کي الزام ڏيڻ جو ڪو جواز نٿو رهي۔
سو جيڪڏهن سنڌ ۾ پوليو ٽيمن خلاف اهڙو رويو جاري رهيو، ته ان جا نتيجا انتهائي خطرناڪ نڪري سگهن ٿا۔ نه رڳو اسان عالمي سطح تي وڌيڪ پوئتي رهجي وينداسين، پر پنهنجي ايندڙ نسلن کي به هڪ اهڙي بيماري جي حوالي ڪري ڇڏينداسين، جيڪا سندن سڄي زندگي متاثر ڪري سگهي ٿي۔ پوليو جو خاتمو رڳو هڪ صحت جو هدف ناهي، پر هڪ مهذب، ذميوار ۽ باشعور سماج جي سڃاڻپ به آهي۔ هي رڳو مذمت ڪرڻ جو وقت ناهي، پر عملي قدم کڻڻ جو وقت آهي۔ جيڪڏهن اسان اڄ به سنجيدگي نه ڏيکاري، ته سڀاڻي شايد اسان وٽ افسوس ڪرڻ کانسواءِ ٻيو ڪجهه به نه رهندو۔ اسان کي گڏجي اهو عزم ڪرڻو پوندو ته پنهنجي ٻارن جي مستقبل کي ڪنهن به صورت ۾ خطري ۾ نه وجهنداسين، ۽ پوليو جهڙي موذي بيماري کي هميشه لاءِ ختم ڪري ڏيکارينداسين۔
