دنيا جي تاريخ ۾ معدني وسيلن هميشه قومن جي طاقت، سياست ۽ جنگين جو مرڪز رهيا آهن. سون، تيل، گئس، ڪوئلو، يورينيم، لٿيم، ناياب ڌاتون ۽ ٻيا قدرتي خزانا نه رڳو ملڪن جي معيشت کي هلائين ٿا پر عالمي طاقت جي توازن کي به سنڀالين ٿا. جديد دور ۾ جڏهن صنعتي ترقي، ٽيڪنالاجي، هٿيارن جي پيداوار ۽ توانائي جي ضرورتن ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي، تڏهن معدني وسيلن تي قبضي جي خواهش عالمي سياست جو سڀ کان اهم محرڪ بڻجي وئي آهي. آمريڪا، جيڪو ٻي عالمي جنگ کان پوءِ پاڻ کي عالمي اڳواڻ ۽ طاقتور ترين ملڪ طور پيش ڪندو رهيو آهي، ان خواهش ۾ سڀ کان اڳيان نظر اچي ٿو. آمريڪا جي خواهش رڳو پنهنجي قومي ضرورتن تائين محدود نه رهي آهي پر هن دنيا جي مختلف علائقن ۾ موجود معدني وسيلن تي اثر رسوخ، ڪنٽرول ۽ قبضي لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ دنيا ۾ بيچيني، عدم استحڪام، جنگيون ۽ تڪرار وڌيا آهن. آمريڪا جي معاشي نظام جو بنياد صنعتي ۽ ڪارپوريٽ سرمائيداري تي آهي، جنهن کي هلائڻ لاءِ وڏي پيماني تي توانائي ۽ خام مال جي ضرورت هوندي آهي. تيل ۽ گئس جي ميدان ۾ وچ اوڀر، آفريڪا ۽ لاطيني آمريڪا جا ملڪ آمريڪا جي خاص ڌيان هيٺ رهيا آهن. عراق، افغانستان، ليبيا ۽ ٻين ملڪن ۾ ٿيل جنگين کي جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته انهن جي پسمنظر ۾ صرف دهشتگردي يا جمهوريت جو نعرو نه پر معدني ۽ توانائي وسيلن جو عنصر به نمايان نظر اچي ٿو. آمريڪا گهڻو ڪري پنهنجين فوجي مداخلتن کي آزادي، انساني حقن ۽ جمهوريت جي نالي ۾ جائز قرار ڏئي ٿو، پر عملي طور تي انهن علائقن ۾ پنهنجن ملٽي نيشنل ڪمپنين لاءِ رستا هموار ڪري ٿو ته جيئن اهي تيل، گئس ۽ ٻين وسيلن تائين آساني سان پهچي سگهن. ان عالمي راند ۾ آمريڪا صرف فوجي طاقت تي ڀروسو نه ٿو ڪري، پر اقتصادي پابندين، سفارتي دٻاءُ، ميڊيا پروپيگنڊا ۽ عالمي ادارن ذريعي به پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کي قرضن، امدادن ۽ واپاري معاهدن جي ڄار ۾ ڦاسائي انهن کي پنهنجي پاليسين جي تابع بڻايو ويو آهي.
اهڙي صورتحال ۾ دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني وڌي آهي، ڇو ته مقامي قومون محسوس ڪن ٿيون ته انهن جا قدرتي وسيلا سندن پنهنجي ترقي بدران پرڏيهي طاقتن جي مفادن لاءِ استعمال ٿي رهيا آهن. هي احساس بغاوتن، احتجاجن ۽ ڪڏهن ڪڏهن خانگي جنگين کي جنم ڏئي ٿو، جنهن سان عالمي امن وڌيڪ خطري ۾ پئجي وڃي ٿو. اقوام متحده، جيڪا ٻي عالمي جنگ کان پوءِ عالمي امن ۽ سلامتي لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، ان کي اهڙين حالتن ۾ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي. نظرياتي طور تي اقوام متحده جو مقصد اهو آهي ته قومن جي وچ ۾ تڪرار ڳالهين ذريعي حل ڪيا وڃن، جارحيت کي روڪيو وڃي ۽ ننڍن ملڪن جي خودمختياري جو تحفظ ڪيو وڃي. پر عملي طور تي اقوام متحده ڪيترن ئي معاملن ۾ وڏي طاقتن جي اثر هيٺ نظر اچي ٿي، خاص طور تي سلامتي ڪائونسل ۾ موجود ويٽو پاور سبب. آمريڪا ۽ ان جا اتحادي جڏهن ڪنهن ملڪ خلاف فوجي ڪارروائي يا پابنديون لڳائڻ چاهين ٿا ته اڪثر اقوام متحده جي پليٽفارم کي استعمال ڪن ٿا، پر جڏهن ساڳي اداري کي آمريڪا جي پاليسين تي سوال کڻڻ گهرجي ته اتي خاموشي يا ڪمزوري نظر اچي ٿي. اقوام متحده جي ڪمزوري جو نتيجو اهو نڪتو آهي ته ڪيترائي ملڪ هاڻي هن اداري کي غيرجانبدار ٽياڪڙي طور نه پر طاقتور ملڪن جو اوزار سمجهن ٿا. ان سان عالمي سطح تي قانون جي بالادستي ۽ انصاف جي تصور کي نقصان پهتو آهي. جيڪڏهن اقوام متحده واقعي آزاد ۽ مضبوط ڪردار ادا ڪري ها ته شايد دنيا ايتري بيچيني، جنگين ۽ بحرانن جو شڪار نه ٿئي ها. معدني وسيلن جي منصفاڻي ورڇ، ماحولياتي تحفظ ۽ مقامي آبادي جي حقن جو تحفظ اقوام متحده جي ايجنڊا جو حصو هجڻ گهرجي، پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اهي مقصد اڪثر طاقتور ملڪن جي سياسي مفادن هيٺ دبجي وڃن ٿا.
اهڙي عالمي ماحول ۾ چين ۽ روس جي اڀرندڙ حڪمت عملي هڪ نئون رخ اختيار ڪيو آهي. چين، جيڪو گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ حيرت انگيز معاشي ترقي ڪري چڪو آهي، پنهنجي صنعتي نظام کي هلائڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ معدني وسيلن جي ضرورت محسوس ڪري ٿو. پر چين آمريڪا جيان سڌي فوجي مداخلت بدران معاشي، سفارتي ۽ واپاري رستن کي ترجيح ڏئي ٿو. بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو چين جي ان حڪمت عملي جو اهم حصو آهي، جنهن تحت چين ايشيا، آفريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر، ريلوي، بندرگاهون ۽ توانائي منصوبا تعمير ڪري رهيو آهي. ان جي بدلي ۾ چين کي خام مال، معدني وسيلا ۽ نيون منڊيون حاصل ٿين ٿيون. ڪيترائي ملڪ هن حڪمت عملي کي آمريڪي غلبي جي متبادل طور ڏسن ٿا، پر ڪجهه حلقا ان کي نئين قسم جي معاشي انحصار جو نالو به ڏين ٿا. روس به پنهنجي تاريخي، جغرافيائي ۽ فوجي حيثيت جي بنياد تي عالمي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. روس وٽ پاڻ به وڏي مقدار ۾ تيل، گئس ۽ ٻيا معدني وسيلا موجود آهن، جن کي هو سياسي ۽ معاشي دٻاءُ جي اوزار طور استعمال ڪري ٿو. يورپ کي گئس جي فراهمي، وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ ۾ اثر رسوخ ۽ وچ اوڀر ۾ فوجي موجودگي روس جي حڪمت عملي جا اهم پهلو آهن. آمريڪا جي وڌندڙ اثر کي روڪڻ لاءِ روس چين سان ويجهڙائي وڌائي آهي، جنهن سان هڪ نئون طاقت جو بلاڪ وجود ۾ اچي رهيو آهي. هي بلاڪ عالمي سياست ۾ هڪ توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ساڳي وقت نوان تڪرار ۽ مقابلا به جنم وٺن ٿا. چين ۽ روس ٻنهي جو موقف اهو آهي ته دنيا کي هڪ قطبي نظام بدران گهڻ قطبي نظام ڏانهن وڌڻ گهرجي، جتي هر علائقو ۽ هر قوم پنهنجي وسيلن ۽ پاليسين تي خودمختيار هجي. هي سوچ نظرياتي طور تي ڪيترن ملڪن کي پرڪشش لڳي ٿي، خاص طور تي انهن کي جيڪي آمريڪي دٻاءُ ۽ پابندين کان تنگ آهن. پر عملي طور تي هي نظام ڪيترو منصفاڻو ۽ پائيدار هوندو، اهو مستقبل ئي ٻڌائيندو. ڇاڪاڻ ته طاقت جي سياست ۾ هر وڏو ملڪ آخرڪار پنهنجي مفادن کي اوليت ڏئي ٿو، ڀلي اهو آمريڪا هجي، چين هجي يا روس. معدني وسيلن تي عالمي مقابلي جو هڪ ٻيو اهم پاسو ماحولياتي تباهي ۽ موسمي تبديلي آهي. تيل، ڪوئلي ۽ ٻين معدني وسيلن جي بي تحاشا استعمال سبب ماحول کي شديد نقصان پهتو آهي. گلوبل وارمنگ، آلودگي ۽ قدرتي آفتون انساني بقا لاءِ وڏو خطرو بڻجي چڪيون آهن. ان باوجود وڏيون طاقتون اڃا تائين مختصر مدي جي معاشي مفادن کي ترجيح ڏين ٿيون. آمريڪا، چين ۽ روس سڀئي ماحولياتي ذميوارين بابت وڏيون ڳالهيون ڪن ٿا، پر عملي قدم اڪثر ناڪافي ثابت ٿين ٿا.
اقوام متحده هن ميدان ۾ به هڪ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، پر ان لاءِ عالمي اتفاق ۽ طاقتور ملڪن جي سنجيده شموليت ضروري آهي. دنيا جي ننڍن ۽ ترقي پذير ملڪن لاءِ هي صورتحال انتهائي پيچيده آهي. هڪ طرف آمريڪا جو دٻاءُ، ٻئي طرف چين ۽ روس جا آڇون، ۽ ٽئين طرف پنهنجن عوام جون اميدون ۽ ضرورتون. جيڪڏهن اهي ملڪ پنهنجي پاليسين ۾ دانشمندي، شفافيت ۽ قومي مفاد کي اوليت نه ڏيندا ته سندن معدني وسيلا سندن بدحالي جو سبب بڻجي سگهن ٿا، ترقي جو نه. تاريخ شاهد آهي ته ڪيترائي ملڪ قدرتي وسيلن سان مالا مال هجڻ باوجود غربت، بدامني ۽ سياسي عدم استحڪام جو شڪار رهيا آهن. آخرڪار، دنيا جي معدني وسيلن تي قبضي جي خواهش عالمي سياست جو هڪ تلخ سچ آهي. آمريڪا جي اڳواڻي ۾ هلندڙ موجوده نظام دنيا ۾ بيچيني وڌائي آهي، اقوام متحده جي ڪمزوري ان کي وڌيڪ خطرناڪ بڻايو آهي، ۽ چين ۽ روس جي نئين حڪمت عملي طاقت جي توازن کي بدلائي رهي آهي. جيڪڏهن انسانيت کي واقعي هڪ پرامن، منصفاڻو ۽ پائيدار مستقبل گهرجي ته ضروري آهي ته قومون معدني وسيلن کي جنگ ۽ غلبي جو ذريعو بڻائڻ بدران گڏيل ترقي، تعاون ۽ ماحولياتي تحفظ لاءِ استعمال ڪن. ٻي صورت ۾، طاقت جي هي راند دنيا کي وڌيڪ ٽڪراءَ، بيچيني ۽ تباهي ڏانهن وٺي ويندي، جنهن جو نقصان ڪنهن هڪ ملڪ کي نه پر سڄي انسانيت کي ڀوڳڻو پوندو.
