ڍاڪا ۾ بنگلاديش جي اڳوڻي وزيراعظم خالدہ ضياءَ جي جنازي ۾ شرڪت لاءِ ويل قومي اسيمبلي جي اسپيڪر اياز صادق ۽ ڀارتي پرڏيهي وزير ايس. جي. شنڪر وچ ۾ هٿ ملائڻ واري عمل ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن ۾ نئين دور بابت قياس آرائين کي جنم ڏنو آهي۔ سرڪاري طور نه پاڪستان ۽ نه ئي ڀارت هن ملاقات تي ڪو تبصرو ڪيو آهي، پر ان موقعي تي ڪڍيل تصويرون سوشل ميڊيا تي وائرل ٿي ويون آهن ۽ انهن تي گهڻا رايا سامهون آيا آهن۔
پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ ٽڪراءَ واري صورتحال انتهائي ڳنڀير آهي ۽ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا شديد سرد مهري جو شڪار آهن۔ اها اهڙي صورتحال آهي، جنهن ۾ بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن دوران ڀارتي رانديگرن کي پاڪستاني ٽيم سان هٿ ملائڻ کان روڪيو ويو آهي ۽ نئين دهلي پاڪستان خلاف ’آپريشن سندور‘ جاري رکڻ تي بضد آهي۔ ڀارت پاڪستان ڏانهن ايندڙ دريائن کي روڪڻ ۽ سنڌ طاس معاهدي کي معطل رکڻ تي زور ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته پاڪستان اهڙي ڪنهن به قدم کي جنگي ڪارروائي قرار ڏئي رد ڪري ٿو۔
انهن حالتن ۾ قومي اسيمبلي جو اسپيڪر اياز صادق، پاڪستاني وفد جي اڳواڻ طور، بنگلاديش جي اڳوڻي وزيراعظم خالدہ ضياءَ جي جنازي ۾ شرڪت لاءِ ڍاڪا ويو۔ ٻئي پاسي ڀارتي وفد جي قيادت پرڏيهي وزير جي شنڪر ڪري رهيو هو۔ تعزيت ۽ آخري رسمن ۾ شرڪت لاءِ آيل مهمانن کي پارليامينٽ جي هڪ مهمان خاني ۾ ويهاريو ويو هو۔ اياز صادق بعد ۾ هڪ ٽي وي انٽرويو ۾ ٻڌايو ته ’ويٽنگ روم ۾ سڀني مهمانن کي گڏ ڪرڻ بعد انهن کي بيگم خالدہ ضياءَ جي جنازي ڏانهن وٺي وڃڻو هو۔ سڀئي وفد اتي اچي رهيا هئا۔ جڏهن ڀارت جو پرڏيهي وزير جي شنڪر پهتو ته هو مالديپ ۽ ڀوٽان جي وفدن جي ميمبرن وٽ ويو، جڏهن ته مان آخر ۾ ويٺو هوس ۽ هاءِ ڪمشنر سان ڳالهائي رهيو هوس‘۔
اياز صادق موجب، ’اسان کي خبر پئجي وئي هئي ته هو اچي چڪو آهي۔ صورتحال ڪافي عجيب هئي۔ مون وٽ حڪومت طرفان ڪا هدايت نه هئي ۽ نه ئي اسان اهڙي اميد ڪري رهيا هئاسين۔ ان دوران هو پاڻ اچي منهنجي ڀرسان بيٺو ۽ سلام ڪيو۔ مان به بيهي رهيس۔ هن پنهنجو تعارف ڪرايو۔ مون چيو: هائو آر يو؟ جڏهن مان پنهنجو تعارف ڪرائڻ لڳس ته هن چيو: مون کي خبر آهي، توهان کي تعارف جي ضرورت ناهي‘۔ پوءِ هن هاءِ ڪمشنر ۽ سفارتخاني جي عملي سان هٿ ملايو ۽ صوفي تي ويهي رهيو۔
هڪ سوال جي جواب ۾ اياز صادق چيو ته تازو ميچ دوران هٿ نه ملائڻ واري واقعي سبب هن هاءِ ڪمشنر کي چيو هو ته اسان جي پوزيشن انتهائي نازڪ هوندي، تنهنڪري پاڻ ۾ ڳالهائي وٺون ته اسان کي انهن سان ڳالهه ٻولهه نه ڪرڻي پوي۔ ’پر جڏهن هن سلام ڪيو ته مان مڙي ڏٺو۔ هو پاڻ اچي بيٺو هو۔ اتي گهڻا ماڻهو موجود هئا، جيڪي سڀ اسان ڏانهن ڏسي رهيا هئا ڀوٽان، مالديپ، نيپال ۽ بنگلاديش جا ماڻهو۔ ڪئميرا به موجود هئا۔ هنن کي خبر هئي ته ڪمري ۾ پندرهن کان وڌيڪ ماڻهو آهن۔ اسان کي تربيت ڏني وئي آهي ته جيڪڏهن ڪو پاڻ اچي ته جواب ۾ ڪهڙو رويو اختيار ڪجي‘۔
پاڪستان ۽ ڀارت جي اعليٰ سطحي وفدن وچ ۾ پيش آيل هن واقعي برصغير ۾ محتاط اميد جي هڪ ڪرڻي روشن ڪئي آهي۔ پر ڇا رڳو هڪ مصافحي سان ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن ۾ ڪا اڳڀرائي ممڪن آهي؟ انساني لاڳاپا هجن يا ملڪن جا تعلقات، ننڍڙا واقعا به وڏن تڪرارن جو سبب بڻجي سگهن ٿا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن مناسب موقعي تي ٿوري لچڪ ۽ خيرسگالي جو اظهار ڏکين مسئلن جي حل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو۔ اياز صادق ۽ جي شنڪر جي هن مصافحي کي به ان ئي تناظر ۾ ڏٺو پيو وڃي۔ شايد اهو ئي سبب آهي جو بنگلاديش جي عبوري حڪومت جي سربراهه محمد يونس پنهنجي ’ايڪس‘ اڪائونٽ تان اياز صادق ۽ ايس. جي. شنڪر جي مصافحي جون تصويرون شيئر ڪيون ۽ لکيو ته ٻنهي اڳواڻن ان موقعي تي ’خيرسگالي جي لفظن جي ڏي وٺ‘ ڪئي۔ هي مصافحو ان لحاظ کان به اهم آهي جو اهو بنگلاديش جي راڄڌاني ۾ ٿيو، جڏهن نئين دهلي ۽ ڍاڪا وچ ۾ لاڳاپا تڻيل آهن۔ مودي حڪومت بنگلاديش سان خراب ٿيندڙ لاڳاپن تي به پريشان آهي۔ بنگلاديش جي مفرور اڳوڻي وزيراعظم شيخ حسينه هن وقت ڀارت ۾ مقيم آهي، جڏهن ته بنگلاديش کيس واپس آڻي ماڻهن جي قتل جا حڪم ڏيڻ جي الزام هيٺ سزا ڏيڻ چاهي ٿو۔ نومبر ۾ هڪ عدالت کيس موت جي سزا ٻڌائي هئي۔ ان دوران چين جي پرڏيهي وزير وانگ يي هڪ سمپوزيم ۾ پاڪ-ڀارت جنگ ۾ ثالثي جو ذڪر ڪيو آهي۔ هن بيان تي ڀارت ۾ سياسي بيچيني ڏسڻ ۾ اچي رهي آهي ۽ اپوزيشن مودي حڪومت کان مطالبو ڪري رهي آهي ته هو پنهنجي موقف کي واضح ڪري۔ وانگ يي چيو ته 2025ع دوران ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مقامي ۽ سرحد پار جنگين ۾ سڀ کان وڌيڪ اضافو ڏٺو ويو۔ عالمي تڪرارن ۾ به واڌ ٿي۔ چين مسئلن جي بنيادي سببن کي سمجهي منصفاڻو موقف اختيار ڪيو ۽ ان حڪمت عملي تحت اتر ميانمار، ايران جو ايٽمي معاملو، پاڪ-ڀارت تڪرار ۽ اسرائيل فلسطين جنگ ۾ مصالحت جو ڪردار ادا ڪيو۔ تازو ڪمبوڊيا ۽ ٿائيلينڊ جي تڪرار ۾ به چين مدد ڪئي۔
جيتوڻيڪ هي بيان عالمي جيو پوليٽيڪل صورتحال بابت عام تناظر ۾ ڏنو ويو، پر نئين دهلي ۾ اپوزيشن ان کي مودي حڪومت جي سفارتي ڪمزوري قرار ڏئي رهي آهي۔ ان کان اڳ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ به ڪيترائي ڀيرا پاڪ-ڀارت جنگ روڪرائڻ جو ڪريڊٽ ورتو آهي، جنهن کي ڀارتي حڪومت قبول نٿي ڪري۔ ڀارت جو چوڻ آهي ته مئي واري جنگ فوجي آفيسرن جي رابطي بعد بند ٿي هئي۔ عالمي ماهر، البت، ٻن ايٽمي قوتن وچ ۾ جنگ دوران عالمي سفارتي ڪوششن جو حوالو ڏين ٿا۔
ڀارتي پرڏيهي وزير هڪ تجربيڪار سفارتڪار آهي۔ ڪنهن ٻئي ملڪ جي راڄڌاني ۾ پاڪستاني وفد سان سندس رابطو نه ته بي معنيٰ ٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي اوچتو پيش آيل حادثو هو۔ هو پاڻ هلي پاڪستاني وفد جي سربراهه وٽ پهتو ۽ عزت سان ڳالهه ٻولهه ڪئي۔ جيڪڏهن ان کي وڏو اشارو نه به سمجهيو وڃي، تڏهن به اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته مودي حڪومت اندر اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي جنگ بدران سفارتڪاري ۽ مصالحت تي يقين رکن ٿا۔ جي شنڪر جو وڌايل هٿ شايد پاڪستان کان وڌيڪ پنهنجي ئي حڪمرانن لاءِ امن جو پيغام هو۔
پاڪستان ۽ ڀارت جنگ جي سگهه نٿا رکن۔ ٻنهي ملڪن ۾ دنيا جي چوٿين حصي جيتري آبادي رهي ٿي، جيڪا وڏي پيماني تي غربت جو شڪار آهي۔ مئي جي جنگ کان اڳ ڀارتي قيادت پاڪستان کي جلدي شڪست ڏيڻ جا دعوا ڪري رهي هئي، پر جنگ انهن غلط فهمين کي ٽوڙي ڇڏيو۔ هاڻي جنگ جو خوف برتري جي غرور تي حاوي ٿي چڪو آهي۔ انهن حالتن ۾ جي شنڪر جو وڌايل هٿ خيرسگالي جو انتهائي محتاط اشارو آهي، جنهن کي سمجهي، مثبت ۽ عملي اڳڀرائي ۾ بدلائڻ جي ضرورت آهي۔ جيڪڏهن نئين دهلي ۽ اسلام آباد طرفان سفارتي هوشياري ۽ باهمي احترام جو مظاهرو نه ڪيو ويو ته اهڙا موقعا ضايع ٿيڻ ۾ دير نه لڳندي۔
