جڏهن تاريخ جا ورق رت جي نشانين سان رنگجي وڃن ٿا، تڏهن قومون رڳو بارود جي بوءِ نه، پر طاقت، مفادن، سياست ۽ انساني المين جي ڪهاڻي به پڙهن ٿيون. آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ پيدا ٿيل نئين فوجي ڇڪتاڻ به اهڙي ئي تاريخي سلسلي جي هڪ نئين ڪڙي آهي. هي رڳو ٻن رياستن جي هٿياربند ٽڪراءَ جو نالو ناهي، پر اها عالمي طاقت جي توازن، معاشي مفادن، توانائي جي وسيلن، سامونڊي رستن، سفارتي حڪمت عملين ۽ علائقائي اثر رسوخ جي پيچيده جنگ آهي. گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان آمريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا بي اعتمادي، پابندين، سياسي اختلافن ۽ فوجي دٻاءَ جي محور تي گردش ڪندا رهيا آهن. ڪڏهن ڳالهين جا دروازا کليا، ڪڏهن پابنديون نرم ٿيون، پر مستقل اعتماد پيدا نه ٿي سگهيو. نتيجي طور هر بحران ايندڙ وڏي بحران جو بنياد بڻجندو رهيو.
هاڻوڪي ڇڪتاڻ به اوچتو پيدا ٿيل واقعو نه آهي، پر ان جي پويان ڪيترن سالن جا سياسي، فوجي ۽ سفارتي اختلاف موجود آهن. آمريڪا پنهنجي قومي سلامتي، پنهنجي اتحادي ملڪن جي تحفظ ۽ خطي ۾ طاقت جي توازن کي بنيادي دليل طور پيش ڪري ٿو، جڏهن ته ايران پنهنجي خودمختياري، دفاعي حق ۽ علائقائي مفادن کي بنياد بڻائي ٿو. ٻنهي موقفن جي وچ ۾ مفاهمت جو فقدان جنگي ماحول کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي رهيو آهي.
جنگن جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن به طاقتور قومون هڪ ٻئي جي ارادن کي صرف فوجي قوت سان بدلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون ته نتيجا رڳو فوجي ميدان تائين محدود ناهن رهندا. معيشتون ڪمزور ٿينديون آهن، واپار سست ٿيندو آهي، لکين ماڻهو بي گهر ٿيندا آهن ۽ سياسي عدم استحڪام جا نوان باب کلي ويندا آهن. وچ اوڀر دنيا جي توانائي جو مرڪز آهي. آبنائي هرمز مان عالمي تيل جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي. جيڪڏهن جنگ هن سامونڊي گذرگاهه تائين وڌي وڃي ته تيل جون قيمتون وڌڻ، عالمي واپار متاثر ٿيڻ، مهانگائي وڌڻ ۽ ترقي پذير ملڪن تي شديد معاشي دٻاءُ اچڻ جا امڪان وڌي وڃن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ سڀ کان وڌيڪ نقصان انهن ملڪن کي پهچي ٿو جيڪي توانائي جي درآمد تي ڀاڙين ٿا. هي بحران صرف آمريڪا ۽ ايران تائين محدود نه آهي. اسرائيل، نار جا ملڪ، روس، چين ۽ يورپي قوتون به هن معاملي سان سڌي يا اڻ سڌي ريت لاڳاپيل آهن. هر ملڪ پنهنجي قومي مفادن، علائقائي اثر ۽ اقتصادي ضرورتن مطابق پاليسي اختيار ڪري رهيو آهي. نتيجي طور هي تڪرار هڪ گهڻ رخي سفارتي امتحان بڻجي چڪو آهي.
پاڪستان لاءِ به هي صورتحال غير معمولي اهميت رکي ٿي. پاڪستان جا ايران سان پاڙيسري لاڳاپا آهن، جڏهن ته آمريڪا سان به مختلف شعبن ۾ تعلقات موجود آهن. اهڙي حالت ۾ پاڪستان لاءِ متوازن سفارتڪاري، علائقائي امن ۽ غيرجانبدار رويو اختيار ڪرڻ وڏي حڪمت جو تقاضا ڪري ٿو. جنگ جي صورت ۾ تيل، واپار، روزگار، سرحدي سلامتي ۽ علائقائي استحڪام تي سڌا اثر پئجي سگهن ٿا.
تاريخ جو هڪ اهم سبق اهو به آهي ته جنگون ڪنهن مسئلي جو مڪمل حل ناهن ڏينديون. پهرين عالمي جنگ کان ٻي عالمي جنگ تائين، ويتنام کان افغانستان تائين، عراق کان شام تائين ڪيترائي مثال موجود آهن، جتي فوجي برتري سياسي استحڪام ۾ تبديل نه ٿي سگهي. ان ڪري جديد دنيا ۾ سفارتڪاري، ڳالهين ۽ بين الاقوامي قانون جي اهميت اڳ کان وڌيڪ وڌي وئي آهي.
سوال اهو به پيدا ٿئي ٿو ته ڇا هي بحران مڪمل علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو؟ هن سوال جو قطعي جواب ڏيڻ ممڪن ناهي، ڇاڪاڻتہ جنگي حالتون تيزي سان تبديل ٿينديون آهن. بهرحال ڪيترائي تجزيه نگار اهو سمجهن ٿا ته جيڪڏهن سفارتي رابطا جاري رهيا ته وڏي جنگ کان بچڻ جا امڪان موجود آهن، پر جيڪڏهن فوجي ڪارروايون وڌيون ته خطي ۾ وڌيڪ ملڪن جي سڌي شموليت جو خطرو به وڌي سگهي ٿو.
عالمي ادارن لاءِ به هي هڪ اهم امتحان آهي. جيڪڏهن عالمي برادري وقت سر مؤثر سفارتڪاري نه ڪري سگهي ته گڏيل سلامتي، بين الاقوامي قانون ۽ عالمي امن بابت موجوده نظام تي سوال وڌيڪ مضبوط ٿيندا. آمريڪا ۽ ايران جي موجوده ڇڪتاڻ دنيا کي اهو ياد ڏياري ٿي ته طاقت جي سياست عارضي فائدو ڏئي سگهي ٿي، پر پائيدار امن صرف ڳالهين، انصاف، باهمي احترام ۽ سياسي بصيرت سان ئي ممڪن آهي. قومن جي عظمت هٿيارن جي انبار سان نه، پر عقل، تدبر، انصاف ۽ امن قائم ڪرڻ جي صلاحيت سان ماپي ويندي آهي. تاريخ آخرڪار انهن قومن کي عزت ڏئي ٿي جيڪي جنگن جي باهه وسائڻ جو حوصلو رکن ٿيون، نه انهن کي جيڪي ان کي وڌيڪ ڀڙڪائين ٿيون.
