سنڌ جي سڀ کان وڏي ۽ قديم تعليمي اداري، ڪراچي يونيورسٽي ۾ استادن جي جاري هڙتال نه رڳو هڪ اداري جو اندروني مسئلو آهي، پر اها سڄي تعليمي نظام، حڪومتي سنجيدگي ۽ اعليٰ تعليم بابت رياستي ترجيحن تي وڏو سوال بڻجي چڪي آهي۔ افسوس جو ڪيترن ئي ڏينهن کان هلندڙ احتجاج، تدريسي بائيڪاٽ ۽ استادن جي سخت ناراضگي باوجود حڪومت، لاڳاپيل اختيارين ۽ يونيورسٽي انتظاميا طرفان ان معاملي کي اڃا تائين سنجيدگي سان حل ڪرڻ جي ڪا واضح ڪوشش نظر نٿي اچي۔ سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ملڪ جي سڀ کان اهم يونيورسٽين مان هڪ ۾ استاد پاڻ کي نظرانداز محسوس ڪن ٿا ته پوءِ اعليٰ تعليم جو مستقبل ڪيئن محفوظ رهندو؟
ڪراچي يونيورسٽي رڳو سنڌ نه پر سڄي پاڪستان جي علمي، تحقيقي ۽ فڪري سڃاڻپ رهي آهي۔ هن اداري مان هزارين شاگرد تعليم حاصل ڪري ملڪ ۽ دنيا جي مختلف شعبن ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن۔ اهڙي اداري ۾ جڏهن استاد روڊن تي احتجاج ڪرڻ تي مجبور ٿين، ڪلاسن جو بائيڪاٽ ڪن ۽ انتظاميا خلاف سخت موقف اختيار ڪن ته اهو هڪ انتهائي ڳڻتي جوڳي صورتحال آهي۔ استادن جا مطالبا جيڪڏهن پگهارن، پينشن، ترقي، مالي بحران، انتظامي بي ضابطگين يا تدريسي ماحول سان لاڳاپيل آهن ته انهن کي نظرانداز ڪرڻ مسئلي کي وڌيڪ پيچيده بڻائڻ برابر آهي.
استادن جو احتجاج ڪنهن به معاشري لاءِ معمولي ڳالهه ناهي، ڇو ته استاد رڳو ملازم ناهن، پر قومن جا معمار سمجهيا ويندا آهن۔ جڏهن اهي ئي ماڻهو پاڻ کي معاشي، انتظامي يا پيشاور لحاظ کان غير محفوظ سمجهن ته ان جا سڌا اثر شاگردن جي تعليم ۽ يونيورسٽي جي معيار تي پون ٿا۔ ڪراچي يونيورسٽي جي استادن جو موقف آهي ته سندن جائز مطالبن کي مسلسل نظرانداز ڪيو پيو وڃي، جڏهن ته يونيورسٽي مالي ۽ انتظامي بحرانن جو شڪار آهي۔ جيڪڏهن صورتحال واقعي ايتري خراب آهي ته پوءِ حڪومت ۽ اعليٰ اختيارين کي فوري طور تي مداخلت ڪري مسئلي جو حل ڪڍڻ گهرجي.
هتي سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته آخر حڪومت خاموش ڇو آهي؟ ڇا ان ڪري جو يونيورسٽين جا مسئلا ووٽ بينڪ تي اثرانداز نٿا ٿين؟ يا ان ڪري جو تعليم هميشه سياسي ترجيحن کان ٻاهر رهي آهي؟ جيڪڏهن ڪنهن ٻئي شعبي ۾ اهڙي سطح جو بحران پيدا ٿئي ها ته شايد فوري اجلاس، بيان ۽ ڪميٽيون ٺهي وڃن ها، پر تعليمي ادارن بابت اڪثر خاموشي اختيار ڪئي ويندي آهي۔ اها روش مستقبل لاءِ انتهائي خطرناڪ آهي، ڇو ته قومن جي ترقي جو دارومدار تعليم تي هوندو آهي، ۽ تعليم جو معيار استادن جي عزت، اطمينان ۽ تحفظ سان ڳنڍيل هوندو آهي.
افسوس جي ڳالهه اها به آهي ته ملڪ جون يونيورسٽيون هاڻي تدريجي طور تي مالي بحرانن جو مرڪز بڻجي رهيون آهن۔ وفاقي ۽ صوبائي سطح تي اعليٰ تعليم لاءِ بجيٽ ۾ گهٽتائي، فنڊن جي کوٽ، انتظامي نااهلي ۽ سياسي مداخلت سبب ڪيترائي ادارا متاثر ٿي رهيا آهن۔ ڪيترين يونيورسٽين ۾ پگهارن جي ادائيگي دير سان ٿئي ٿي، ترقيون رڪيل آهن، ريسرچ لاءِ سهولتون ناهن ۽ استادن کي بنيادي حقن لاءِ به احتجاج ڪرڻو پوي ٿو۔ ڪراچي يونيورسٽي جي موجوده صورتحال به انهيءَ وڏي بحران جو حصو نظر اچي ٿي.
استادن جي هڙتال جو سڀ کان وڏو نقصان شاگردن کي ٿئي ٿو۔ ڪلاسن جو بائيڪاٽ، امتحانن ۾ دير ۽ تعليمي سرگرمين جي معطلي سبب هزارين شاگردن جو مستقبل داءَ تي لڳي وڃي ٿو۔ اڳ ئي پاڪستان جو تعليمي نظام ڪيترن ئي مسئلن جو شڪار آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن وڏيون يونيورسٽيون به بحرانن جو مرڪز بڻجن ته نوجوان نسل ۾ مايوسي وڌڻ فطري ڳالهه آهي۔ ڪيترائي شاگرد جيڪي اعليٰ تعليم ذريعي پنهنجي مستقبل کي بهتر بڻائڻ چاهين ٿا، اهي اهڙين حالتن سبب ذهني دٻاءُ ۽ غير يقيني صورتحال جو شڪار ٿين ٿا.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته حڪومت، هائر ايجوڪيشن ڪميشن، يونيورسٽي انتظاميا ۽ استادن جي نمائنده تنظيمن وچ ۾ سنجيده مذاڪرات جو عمل شروع ڪيو وڃي۔ مسئلن کي طاقت، دٻاءَ يا خاموشي سان حل نٿو ڪري سگهجي۔ جيڪڏهن استادن جا مطالبا جائز آهن ته انهن کي فوري طور تي قبول ڪيو وڃي، ۽ جيڪڏهن ڪي انتظامي يا مالي رڪاوٽون آهن ته انهن بابت شفاف انداز ۾ استادن ۽ عوام کي آگاهه ڪيو وڃي۔ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته اعتماد جي فضا بحال ڪئي وڃي، ڇو ته ڪنهن به تعليمي اداري جي ترقي لاءِ انتظاميا ۽ استادن جو گڏيل اعتماد ضروري هوندو آهي.
ميڊيا کي به هن معاملي تي وڌيڪ ذميواري سان ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي۔ سياسي بيان بازي، طاقت جي راندين ۽ روزاني تڪرارن کان ٻاهر نڪري تعليمي مسئلن کي قومي اهميت ڏيڻ جي ضرورت آهي۔ جڏهن يونيورسٽين جا مسئلا خبرن جي مرڪز ۾ ايندا، تڏهن ئي حڪومتن تي دٻاءُ وڌندو ته اهي عملي قدم کڻن۔ بدقسمتي سان اسان جي معاشري ۾ تعليم بابت بحث اڪثر محدود ۽ غير سنجيده هوندو آهي، جڏهن ته ترقي يافته قومون تعليم کي پنهنجي قومي بقا جو بنيادي ستون سمجهن ٿيون.
ڪراچي يونيورسٽي جي بحران مان هڪ ٻيو اهم سبق به ملي ٿو ته تعليمي ادارن کي سياسي ۽ انتظامي مداخلت کان آزاد رکڻ ضروري آهي۔ جڏهن يونيورسٽيون ميرٽ، علم ۽ تحقيق بدران گروهه بندي، سياسي اثر رسوخ ۽ بيوروڪريٽڪ ڪنٽرول هيٺ اچي وڃن ٿيون ته پوءِ اهڙا بحران جنم وٺندا آهن۔ يونيورسٽين کي علمي آزادي، مالي استحڪام ۽ خودمختياري ڏيڻ وقت جي اهم ضرورت آهي۔ استادن کي عزت، تحفظ ۽ بهتر ڪم ڪندڙ ماحول مهيا ڪرڻ سان ئي اعليٰ تعليم جو معيار بهتر ٿي سگهي ٿو.
حڪومت کي گهرجي ته ڪراچي يونيورسٽي جي استادن جي هڙتال جو فوري نوٽيس وٺي، مسئلن جي حل لاءِ اعليٰ سطحي ڪميٽي قائم ڪري ۽ اهڙا مستقل قدم کنيا وڃن جن سان مستقبل ۾ يونيورسٽيون اهڙن بحرانن کان بچي سگهن۔ استادن کي به گهرجي ته شاگردن جي مفاد کي نظر ۾ رکندي ڳالهين جو رستو کليل رکن، جڏهن ته انتظاميا کي ضد ۽ خاموشي ڇڏڻي پوندي ڇو ته جيڪڏهن تعليمي ادارا ڪمزور ٿيندا ته ان جو نقصان رڳو شاگردن يا استادن تائين محدود نه رهندو، پر سڄي قوم کي ڀوڳڻو پوندو۔
