قرباني جو اصل مقصد انسان جي اندر قربانيءَ جو جذبو پيدا ڪرڻ آهي۔ الله تعاليٰ قرآن پاڪ ۾ واضح فرمايو آهي ته نه گوشت الله تائين پهچي ٿو ۽ نه رت، پر انسان جو تقويٰ ۽ نيت الله وٽ اهميت رکي ٿي۔ جڏهن قرباني جو مقصد تقويٰ، فرمانبرداري ۽ اخلاص آهي ته پوءِ اسان کي پنهنجي رويي ۾ به اها پاڪيزگي نظر اچڻ گهرجي۔ جيڪڏهن اسان قرباني ڪري ٻين ماڻهن لاءِ تڪليف پيدا ڪريون، گهٽين کي گندو ڪريون يا ماحول کي خراب ڪريون ته پوءِ اسان قرباني جي اصل روح کان پري ٿي وڃون ٿا۔
اسان جي معاشري ۾ عيدالاضحيٰ دوران صفائيءَ جا مسئلا هر سال شدت سان سامهون اچن ٿا۔ ڪيترائي ماڻهو قرباني کان پوءِ جانورن جون کلون، اوجهريون ۽ ٻيون اوجهه رستن يا خالي پلاٽن ۾ اڇلائي ڇڏين ٿا۔ ڪجهه علائقن ۾ ته جانورن جو فضلو نالن ۾ وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پاڻي جي نيڪال جو نظام متاثر ٿئي ٿو۔ گرميءَ جي موسم ۾ اهي آلائشون جلد خراب ٿي بدبوءِ پيدا ڪن ٿيون ۽ مختلف بيمارين کي جنم ڏين ٿيون۔ مڇر، مکيون ۽ جراثيم اهڙي ماحول ۾ تيزي سان وڌن ٿا، جنهن سبب ڊينگي، مليريا، پيٽ جون بيماريون ۽ چمڙي جا مرض پکڙجن ٿا۔ افسوس جي ڳالهه اها آهي ته گهڻا ماڻهو ان صورتحال کي معمولي ڳالهه سمجههن ٿا۔
اصل ۾ صفائي صرف حڪومت يا بلدياتي ادارن جي ذميواري ناهي، پر هر شهري جي اخلاقي ۽ سماجي ذميواري آهي۔ جيڪڏهن هر ماڻهو پنهنجي گهر، گهٽي ۽ پاڙي کي صاف رکڻ جو عزم ڪري ته شهرن جي صورتحال گهڻو بهتر ٿي سگهي ٿي۔ قرباني کان پوءِ آلائشين کي ٿيلهن ۾ بند ڪري مقرر هنڌن تي رکڻ، رت کي پاڻي سان ڌوئڻ ۽ فضلي کي رستن تي نه اڇلائڻ جهڙا ننڍڙا قدم به وڏو فرق آڻي سگهن ٿا۔ پر بدقسمتي سان اسان وٽ گهڻا ماڻهو صرف حڪومت تي تنقيد ڪن ٿا، جڏهن ته پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ تيار ناهن۔ بلدياتي ادارن تي به وڏي ذميواري لاڳو ٿئي ٿي۔ عيدالاضحيٰ کان اڳ صفائيءَ بابت واضح منصوبابندي ڪرڻ، آلائشون کڻڻ لاءِ گاڏيون مهيا ڪرڻ، عملي کي متحرڪ رکڻ ۽ عوام کي آگاهي ڏيڻ انتهائي ضروري آهي۔ ڪيترن ئي ترقي يافته ملڪن ۾ مذهبي ۽ سماجي تقريبن دوران صفائيءَ لاءِ جديد نظام موجود هوندو آهي۔ مقرر هنڌن تي قرباني ڪرائي ويندي آهي، فضلي کي محفوظ طريقي سان ضايع ڪيو ويندو آهي ۽ شهرن کي صاف رکڻ لاءِ جديد مشينري استعمال ڪئي ويندي آهي۔ اسان وٽ به جيڪڏهن سنجيدگي سان قدم کنيا وڃن ته عيدالاضحيٰ دوران صفائيءَ جا مسئلا گهٽائي سگهجن ٿا۔
ميڊيا، مسجدن جي امامن، استادن ۽ سماجي تنظيمن جو به اهم ڪردار آهي۔ جيڪڏهن عيد کان اڳ صفائي بابت آگاهي مهم هلائي وڃي، ماڻهن کي اسلامي تعليمات جي روشنيءَ ۾ صفائيءَ جي اهميت ٻڌائي وڃي ۽ ٻارن ۾ شعور پيدا ڪيو وڃي ته سماج ۾ مثبت تبديلي اچي سگهي ٿي۔ سوشل ميڊيا جي هن دور ۾ هڪ ننڍو پيغام به لکين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن نوجوانن کي صفائي ۽ ماحولياتي تحفظ بابت شعور ڏنو وڃي ته ايندڙ نسل وڌيڪ ذميوار بڻجي سگهي ٿي۔
اسان جي معاشري ۾ هڪ ٻيو افسوسناڪ رجحان قرباني کي نمائش ۽ مقابلي جو ذريعو بڻائڻ آهي۔ مهانگا جانور، وڏا جلوس ۽ غير ضروري شور شرابو اصل روح کي متاثر ڪن ٿا۔ قرباني عاجزي، سادگي ۽ انسانيت جو درس ڏئي ٿي، نه ڪي ڏيکاءُ ۽ غرور جو۔ جڏهن ماڻهو قرباني کي صرف رسم بڻائي ڇڏين ٿا ته پوءِ ان جي روحانيت ختم ٿي وڃي ٿي۔ ان ڪري ضروري آهي ته اسين قرباني جي حقيقي مقصد کي سمجههون ۽ پنهنجي عملن سان ان جو احترام ڪريون۔
سنڌ ۽ پاڪستان جا ڪيترائي شهر اڳ ئي صفائيءَ جي بحران کي منهن ڏئي رهيا آهن۔ ڪچري جا ڍير، بند نالا ۽ ناقص شهري نظام ماڻهن لاءِ وڏو مسئلو بڻيل آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ عيدالاضحيٰ دوران ٿوري به لاپرواهي ماحول کي وڌيڪ خراب ڪري سگهي ٿي۔ ان ڪري ضروري آهي ته حڪومت ۽ عوام گڏجي ذميواري نڀائين۔ جيڪڏهن هر پاڙي ۾ صفائيءَ لاءِ رضاڪار ٽيمون ٺهن، ماڻهن کي ٿيلها ۽ جراثيم ڪش دوائون ڏنيون وڃن ۽ آلائشون وقت سر هٽايون وڃن ته صورتحال بهتر ٿي سگهي ٿي۔
صفائي صرف ظاهري خوبصورتي جو نالو ناهي، پر اها صحت، نفسيات ۽ سماجي سڪون سان ڳنڍيل آهي۔ صاف ماحول انسان کي سڪون ۽ خوشي ڏئي ٿو، جڏهن ته گندگي بيمارين ۽ پريشانيءَ کي جنم ڏئي ٿي۔ اسلام انسان کي جسماني ۽ روحاني پاڪيزگيءَ جو درس ڏئي ٿو۔ وضو، غسل، صاف لباس ۽ صاف جڳهه تي عبادت ڪرڻ ان ڳالهه جا ثبوت آهن ته اسلام صفائي کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو۔ جيڪڏهن اسين عيدالاضحيٰ تي صفائيءَ جو خيال نٿا رکون ته پوءِ عملي طور اسلامي تعليمات کان پري ٿي وڃون ٿا۔
قرباني جي گوشت کي صاف طريقي سان محفوظ ڪرڻ به انتهائي ضروري آهي۔ ڪيترائي ماڻهو گوشت کي کليل جاءِ تي ڇڏين ٿا يا صفائيءَ کانسواءِ ورهائين ٿا، جنهن سان خوراڪ خراب ٿي سگهي ٿي۔ صاف برتن، ٿڌي جاءِ ۽ هٿن جي صفائي جهڙيون عادتون اپنائڻ سان نه صرف صحت محفوظ رهي ٿي، پر عبادت جو حسن به برقرار رهي ٿو۔ خاص طور تي غريبن ۽ ضرورت مند ماڻهن تائين گوشت پهچائڻ وقت وڌيڪ احتياط ڪرڻ گهرجي ته جيئن انسانيت جي خدمت جو مقصد صحيح نموني حاصل ٿي سگهي۔
عيد جون خوشيون تڏهن ئي حقيقي بڻجن ٿيون جڏهن ماحول صاف هجي، ماڻهو محفوظ هجن ۽ پاڙيسري هڪ ٻئي کان خوش هجن۔ اسلام ٻين کي تڪليف ڏيڻ کان روڪي ٿو۔ رستي تان تڪليف ڏيندڙ شيءِ هٽائڻ کي به صدقو قرار ڏنو ويو آهي۔ پوءِ اهو ڪيئن مناسب ٿي سگهي ٿو ته عيد جهڙي مقدس موقعي تي اسين پاڻ ئي ٻين لاءِ تڪليف جو سبب بڻجون؟
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسين قربانيءَ سان گڏ صفائيءَ کي به عبادت سمجههون۔ پنهنجي ٻارن کي عملي مثال ڏيکاريون، پاڙي ۽ شهر کي صاف رکڻ ۾ حصو وٺون ۽ سماج ۾ ذميواريءَ جو شعور پيدا ڪريون۔ جيڪڏهن اسان قرباني جي اصل روح کي سمجههي صفائيءَ کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻايون ته عيدالاضحيٰ نه صرف مذهبي خوشين جو ڏينهن رهندو، پر هڪ مهذب، صحتمند ۽ ذميوار معاشري جي سڃاڻپ به بڻجي ويندو۔
