4 اپريل هاڻي صرف پاڪستان جي سياسي ڪئلينڊر جي هڪ تاريخ ناهي رهي، پر اها يادگيريءَ جو هڪ لمحون، وفاداريءَ جي هڪ رسم، ۽ سڀ کان اهم ڳالهه، ذوالفقار علي ڀٽو سان لاڳاپيل نظرين سان سچائيءَ جو امتحان بڻجي چڪي آهي۔ پر هر گذرندڙ سال سان، علامت ۽ حقيقت جي وچ ۾ فاصلو وڌندو پيو وڃي۔ جيڪو ڏينهن ڪڏهن نظرياتي تجديد جو نشان هو، اهو هاڻي آهستي آهستي هڪ منظم سياسي برانڊنگ جي مشق بڻجي ويو آهي۔
مون کي اپريل 2010 جي اها ملاقات ياد اچي ٿي، جڏهن ڪنگري هائوس ۾ شاه مردان شاه سان ويهڻ جو موقعو مليو—هڪ اهڙي شخصيت جنهن جي سياسي سمجهه جيتري گهري هئي، اوتري ئي ماٺيڻي به هئي۔ اڇي لباس ۾ ملبوس، هو گهٽ ڳالهائيندو هو پر وڌيڪ ٻڌندو هو، ۽ لفظن کي اهڙي سنجيدگي سان ماپيندو هو جيڪا عوامي زندگيءَ ۾ گهٽ نظر ايندي آهي۔ جڏهن مون ٻڌايو ته ڪراچي ڀٽو صاحب جي ورسيءَ جي موقعي تي بينرن ۽ پينا فليڪس تصويرن سان ڀرجي ويو آهي، ته هن هلڪي مرڪ سان چيو: ”اهي ئي ڏيکاءُ هڪ ڏينهن سياست کي تباهه ڪندا… منهنجي ڳالهه ياد رکجو، هي پارٽي هڪ ڏينهن ڪمپني بڻجي ويندي“
ان وقت اها ڳالهه وڌاءُ يا عجيب لڳي، پر 2026 ۾ اها اڳڪٿي گهٽ ۽ حقيقت وڌيڪ لڳي ٿي۔ هاڻي سوال ٽاري نٿو سگهجي: ڇا اڄ جي پاڪستان پيپلز پارٽي اُن تحريڪ جهڙي آهي، جنهن ڪڏهن مزدورن، هارين ۽ شاگردن کي هڪ گڏيل نظريي هيٺ گڏ ڪيو هو؟ يا اها هڪ اهڙي تنظيم بڻجي وئي آهي، جتي فيصلا هڪ محدود دائري ۾ ٿين ٿا—جتي سياسي اجتماعيت بدران ڪارپوريٽ بورڊ روم جو رنگ نمايان آهي؟ اڄ پارٽي جي مرڪزي ڍانچي کي آصف علي زرداري ۽ فريال ٽالپر جهڙا نالا نمايان ڪن ٿا۔ پر مسئلو رڳو ماڻهن جو ناهي، پر هڪ ڍانچي واري تبديليءَ جو آهي: عوامي تحريڪ کان منظم اداري تائين، ۽ شمولياتي سياست کان ڪنٽرول ٿيل نيٽ ورڪن تائين۔
هڪ وقت هو جڏهن بينظير ڀٽو جي ورثي کي گهٽين مان طاقت ملندي هئي—لياري جي مزاحمت کان وٺي سنڌ جي زرعي علائقن تائين۔ ان وقت وفاداري سوديبازي نه، پر وجودي وابستگي هئي۔ اڄ، سياسي وابستگي گهڻو ڪري ڏيکاءُ ذريعي ظاهر ٿئي ٿي—سوشل ميڊيا جي موجودگي، منظم جلسا، ۽ هر هنڌ ڇپيل تصويرون۔ هن تبديليءَ ۾، پارٽي جو سڀ کان اهم سرمايو “ماڻهن” مان “پروجيڪٽس” ڏانهن منتقل ٿيندو پيو نظر اچي۔ منهنجي مرحوم والد، شهاب الدين منشي، جو هڪ جملو هن تبديليءَ کي سادگيءَ سان بيان ڪري ٿو:
“هاڻي نه اهو باغ رهيو آهي، نه اهو مالي…”
هي صرف ذاتي ڏک نه، پر سنڌ جي سياست ۾ موجود هڪ وڏي بيچينيءَ جو اظهار آهي۔ ڳڙهي خدا بخش جي علامت به هن بيچينيءَ کي وڌيڪ نمايان ڪري ٿي۔ اهو رڳو اڳواڻن جو آخري آرامگاهه ناهي، پر اڻڄاتل سوالن جو مرڪز آهي: ڇا اها ساڳي پارٽي آهي جنهن لاءِ ڪارڪنن قيد ۽ ظلم برداشت ڪيو؟ ڇا اهو ساڳيو نظريو آهي جنهن لاءِ ڀٽو صاحب ڦاسي قبول ڪئي؟
يا وقت سان گڏ اها هڪ اهڙي اداري ۾ تبديل ٿي وئي آهي جتي نظريو مصلحتن جي تابع ٿي ويو آهي؟
تاريخ هن ڳالهه جي تصديق نٿي ڪري ته ذوالفقار علي ڀٽو تي ڪرپشن جا الزام ثابت ٿيا هجن۔ ان جي ابتڙ، اڄ جي قيادت بابت سياسي بحث گهڻو ڪري الزامن ۽ احتساب جي موضوعن جي چوڌاري ڦرندو رهي ٿو—۽ اهي ئي عنصر عوامي اعتماد کي ڪمزور ڪن ٿا۔
انهيءَ ڪري هر اپريل ۾ اهو بنيادي سوال ٻيهر شدت سان اڀري ٿو:
ڇا پاڪستان پيپلز پارٽي اڃا به پنهنجي بنيادي نظرين تي بيٺل هڪ تحريڪ آهي؟
يا اها عملي طور هڪ ”لميٽيڊ ڪمپني“ بڻجي وئي آهي، جتي ويزن کان وڌيڪ مفادن جي حڪمراني آهي؟
شاهه مردان شاهه جي ڳالهه اڄ به گونجي ٿي۔ هن جو چوڻ هو ته جڏهن سياست رڳو ڏيکاءُ بڻجي وڃي، ته ان جو زوال يقيني آهي۔ اڄ جي حالتن ۾، جتي پيشڪش اصولن تي غالب اچي وئي آهي، اهو چيتاءُ وڌيڪ معنيٰ رکي ٿو۔
هيءَ تحرير ڪنهن دشمنيءَ جو اظهار ناهي، پر ويجهڙائيءَ مان پيدا ٿيل هڪ سوچ آهي—يادن، لاڳاپن، ۽ ان يقين سان ته جيڪي پارٽيون جدوجهد مان جنم وٺن ٿيون، اهي پنهنجي نظرين جون وڌيڪ قرض دار هونديون آهن، نه ڪي موجوده سهولتن جون۔
ڇو ته جيڪڏهن ڀٽو جو ورثو زنده رهڻو آهي، ته اهو رڳو بينرن ۽ ورسين ۾ نه، پر ڪردار، يقين ۽ همت ۾ به نظر اچڻ گهرجي۔
