عالمِ اسلام جي سياسي افق تي جڏهن ايران تي حملن جا بادل ڇانئجي رھيا ھئا ته اهو منظر رڳو هڪ رياست خلاف عسڪري ڪارروائي جو نٿو رهي، پر هڪ گهڻ رخي اسٽريٽجڪ مقابلي جي علامت بڻجي ٿو. تحقيقي ۽ تجزياتي نگاهه سان ڏٺو وڃي ته هي بحران ڪنهن اوچتي حادثي جو نتيجو نه، پر ڊگهي عرصي کان جاري سياسي ڇڪتاڻ، نظرياتي اختلافن ۽ علائقائي طاقت جي توازن جي جدوجهد جو تسلسل آهي. ان ڪري ضروري آهي ته معاملي کي مرحليوار، پس منظر سميت ۽ تنقيدي تجزيي سان سمجهيو وڃي.
پهريون مرحلو تاريخي تسلسل جو آهي. ايران 1979ع واري انقلاب کان پوءِ پنهنجي سياسي رخ کي بنيادي طور تبديل ڪيو. ان تبديليءَ ايران کي مغربي اتحاد کان پري ڪري، هڪ مزاحمتي ۽ خودمختيار بلاڪ جو حصو بڻايو. ان کان پوءِ ايران جي پرڏيهي پاليسيءَ جو مرڪز خطي ۾ اثر وڌائڻ، اتحادي قوتن جي حمايت ڪرڻ ۽ دفاعي خودڪفالت رهيو. هن پاليسيءَ سبب ايران ڪيترين علائقائي رياستن ۽ عالمي طاقتن جي نظر ۾ هڪ چئلينج طور اڀريو. نتيجي طور، ايران سان لاڳاپيل هر تڪرار رڳو سفارتي اختلاف نه، پر سيڪيورٽي ۽ اسٽريٽجڪ مقابلي ۾ تبديل ٿيندو ويو.
ٻيو مرحلو جيوسياسي حقيقتن جو. ايران جي جغرافيائي حيثيت انتهائي اهم آهي؛ اهو ملڪ خليج فارس، مرڪزي ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي سنگم تي واقع آهي. اهڙي جڳهه تي موجود رياست ڪنهن به علائقائي طاقت جي راند ۾ اهم مهرو بڻجي وڃي ٿي. جڏهن ايران تي حملو ٿئي ٿو ته ان جا اثر عراق، شام، لبنان ۽ خليجي ملڪن تائين پکڙجي وڃن ٿا. تجزياتي ماهر ٻڌائن ٿا ته اهڙي صورتحال خطي ۾ پراڪسي جنگين کي هوا ڏئي سگهي ٿي، جتي سڌي ٽڪراءَ بدران اڻ سڌي مقابلي جو سلسلو ڊگهو ٿي وڃي ٿو.
ٽيون پهلو بين الاقوامي قانون جو. گڏيل قومن جي چارٽر موجب ڪنهن به خودمختيار ملڪ خلاف طاقت جو استعمال مخصوص حالتن ۾ جائز قرار ڏنو ويندو آهي، جهڙوڪ خوددفاع. جيڪڏهن ايران تي ٿيل حملو انهن قانوني اصولن کان هٽي هجي ته اهو عالمي قانوني نظام لاءِ هڪ خطرناڪ مثال بڻجي سگهي ٿو. تحقيقي رپورٽن مان اهو به ظاهر ٿيو آهي ته جديد دور ۾ فوجي ڪارروائين جو نتيجو گهڻو ڪري علائقائي عدم استحڪام ۽ ڊگهي عرصي جي ڇڪتاڻ جي صورت ۾ نڪري ٿو، جڏهن ته سفارتڪاري گهڻو پائيدار حل مهيا ڪري سگهي ٿي.
هاڻي اسلامي دنيا جي خاموشيءَ جو تجزيو ضروري آهي. ايران تي حملو ٿيڻ باوجود ڪيترن اسلامي ملڪن طرفان محتاط يا غير واضح موقف اختيار ڪيو ويو آھي. هن رويئي جا سبب گهڻا آھن. پهريون سبب اقتصادي ۽ سفارتي مفادن جي جڪڙ. ڪيترائي اسلامي ملڪ وڏين عالمي طاقتن سان واپاري ۽ عسڪري معاهدن ۾ ٻڌل آهن؛ اهڙي حالت ۾ کليل مخالفت سندن قومي مفادن کي خطري ۾ وجهي سگهي ٿي. ٻيو سبب فرقيوارا ۽ نظرياتي اختلاف. اسلامي دنيا اندر موجود سني-شيعه ورهاست گڏيل پاليسيءَ جي راهه ۾ وڏي رنڊڪ بڻجي وڃي ٿي. ٽيون سبب علائقائي رقابتون، جتي ڪجهه ملڪ ايران کي پنهنجي اثر لاءِ خطرو سمجهن ٿا.
ان سڄي پس منظر ۾ او آءِ سي جو ڪردار اهم بڻجي ٿو. هي ادارو اسلامي ملڪن جي گڏيل مفادن جي حفاظت لاءِ قائم ٿيو هو، پر عملي طور اهو گهڻو ڪري بيان جاري ڪرڻ تائين محدود رهيو آهي پر ھن جنگ ۾ سکڻو بيان به جاري نه ڪيو آھي. ان وٽ نه گڏيل دفاعي ڍانچو آهي، نه پابند فيصلا مڃرائڻ جو ڪو مضبوط مڪينيزم. ادارياتي ڪمزوري، اندروني اختلاف ۽ سياسي ارادن جي کوٽ سبب او آءِ سي بحرانن ۾ فعال ۽ اثرائتو ڪردار ادا ڪرڻ ۾ ھميشہ ناڪام رهي آهي. ايران جي معاملي تي به ان جو ردعمل علامتي حدن کان اڳتي وڌندي نظر نٿو اچي.
تجزياتي نقطه نظر سان ڏٺو وڃي ته ايران تي حملو اسلامي دنيا لاءِ هڪ اسٽريٽجڪ آزمائش بڻجي چڪو آھي. جيڪڏهن اسلامي ملڪ گڏيل پاليسي ٺاهڻ ۾ ناڪام رهندا ته عالمي سياست ۾ سندن اثر گهٽ ٿيندو. جديد سياسي سائنس ٻڌائي ٿي ته طاقت صرف فوجي قوت سان نٿي ماپي سگهجي، پر اتحاد، سفارتي هم آهنگي ۽ ادارياتي سگهه سان به جڙيل هوندي آهي. اسلامي دنيا وٽ آبادي، وسيلن ۽ جغرافيائي اهميت جي لحاظ کان غير معمولي صلاحيت موجود آهي، پر ورهاست ۽ بي اعتمادي ان قوت کي ڪمزور بڻائي ٿي.
هڪ ٻيو تجزياتي پهلو اهو آهي ته ايران تي حملو علائقائي اتحادبنديءَ کي نئين سر ترتيب ڏئي سگهي ٿو. ڪجهه ملڪ ايران جي حمايت ۾ ويجهو اچي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه مخالف بلاڪ سان وڌيڪ ڳانڍاپو وڌائي سگهن ٿا. اهڙي صورتحال خطي ۾ طاقت جي نئين ترتيب جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جنهن جا اثر ڊگهي عرصي تائين محسوس ٿيندا.
تحقيقي جائزي مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته هر بحران هڪ موقعو به هوندو آهي ادارياتي سڌارن ۽ گڏيل حڪمتِ عمليءَ لاءِ. جيڪڏهن او آءِ سي پنهنجي ڪردار کي جديد ضرورتن مطابق ترتيب ڏئي، ته اها اسلامي دنيا کي هڪ موثر سفارتي پليٽفارم مهيا ڪري سگهي ٿي. پر جيڪڏهن موجوده طرزِ عمل جاري رهيو ته ادارو رڳو علامتي وجود تائين محدود رهندو.ايران تي حملو هڪ اهڙو واقعو آهي جيڪو اسلامي دنيا جي سياسي بلوغت، ادارياتي قوت ۽ گڏيل شعور جو امتحان وٺي رهيو آهي. هي بحران ٻڌائي ٿو ته ڇا اسلامي ملڪ جذباتي وابستگيءَ کان اڳتي وڌي عملي اتحاد قائم ڪري سگهن ٿا يا نه. جيڪڏهن خاموشيءَ جو سلسلو جاري رهيو ته تاريخ شايد هن دور کي ورهاست ۽ بيحسيءَ جي دور طور ياد رکندي. پر جيڪڏهن تحقيق، تدبر ۽ منظم حڪمتِ عملي اختيار ڪئي وئي ته شايد اسلامي دنيا پنهنجي سياسي حيثيت کي وڌيڪ مستحڪم بنيادن تي استوار ڪري سگهي.
