سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي ٽمورتيءَ (شاھ، سچل ۽ ساميءَ) جو ٻيو عظيم ۽ صوفي شاعر، اناالحق جو پرچارڪ، سنڌ جو ٻيو نمبر وڏو شاعر حضرت سچل سرمست رحه پنهنجي شاعريءَ جي ذريعي تصوف جي پيغام کي اڳتي وڌايو۔ صوفيت جو سفر جيڪو سنڌ ۾ اڄ به جاري آهي. سندس ڪلام ۾ منصوري خمار آهي، خوش، جذبي جي موج مستيءَ ۾ هو صاحب پنهنجو مٽ پاڻ آهي۔ پاڻ عشق ۽ محبت جو شهنشاھه، انساني آزاديءَ جو علمبردار، امن ۽ اتحاد جو پيامبر، وحدت الوجود جو درس ڏيندڙ عالم ،هفت زبان شاعر هو
جنهن دل پيتا عشق دا جام،
سا دل مستو مست مدام۔
حضرت سچل سرمست جي ڪلام ۾ انسانن جي لاءِ حقيقي انسانيت جو سنيهو آهي، جيڪڏهن سچل سرمست رحه کي صوفي شاعرن جو امين چئجي ته غلط نه ٿيندو۔ڇوته سندس فيض ايترو ته وسيع آھي جو پوري دنيا جا اڃارا پنهنجي اُڃ اجهائڻ لاء سندس در حاضري ڀرن ٿا، سچل سائين جي ڪلام مان وحدت الوجود واري وائيء وارو سبق ڄاڻڻ ضروري آهي ڇوته هي نظريو انهن ڏينهن ۾ وڌيڪ مشهور هو جڏهن ملڪ جي سياسي ۽ سماجي صورتحال انتشار ۾ هئي ۽ ماڻهو مايوس ٿي رهيا هئا. مير مدد خان پٺاڻ جي خونريزي، ڪلهوڙا خاندان جو زوال ۽ ان وقت جي معزز شخصيتن جهڙوڪ شاهه عنايت، مخدوم عبدالرحمان خدائي، مير بهرام خان، مير صوبدار خان، ميان سرفراز ۽ ميان بجار خان جو جعلي قتل ۽ پوءِ هندستان ۾ مسلمانن جي ڪمزور سياسي حيثيت جي ڪري انگريزن جي اڳڀرائي سبب پيدا ٿيندڙ مايوسي ڏاڍي ڏکائيندڙ هئي. هو ذهين ماڻهن کي خانقاه جي نظام جي سڪون ۽ وحدت الوجود جي نظريي ۾ پناهه وٺڻ جي دعوت ڏئي رهيو هو. اهو ئي سبب آهي جو حضرت سچل سرمست پنهنجي سڄي زندگي هن نظريي کي پنهنجي دل جي ويجهو رکيو.هن نظريي کي اپنائڻ، جيڪو مذهبي رواداري، انسانيت پسندي، هڪ مثبت خود تصور، اميد پرستي، ۽ مذهبي بدعتن جي خلاف اخلاقي موقف کي فروغ ڏئي ٿو، هي نظريو اهڙيون خوبيون پيدا ڪري ٿو جيڪي سماج ۾ پيدا ٿيندڙ زهريلي خيالن جي ترياق طور ڪم ڪن ٿيون.سچل سرمست ملان جي قول ۽ فعل ۾ تضاد، انهن جي ظاهري ۽ باطني رويي ۾ فرق ٻڏائي ٿو. . هو انهن پاران ڏنل سبق کي انسانيت جي دنيا لاءِ رجعت پسندي جو سبق سمجهي ٿو.ڪفر ۽ مذهب دلين جي قيمت آهن.هو نسل، مذهب يا قوميت جي بنياد تي فرق کي نٿو سمجهي. سندس مطابق، سڀ انسان برابر آهن ۽ هو هر انسان ۾ خدا جي تصوير ڏسي ٿو. تنهن ڪري، هر انسان احترام جي لائق آهي.حضرت سچل سرمست جي مطابق، خود غرضي خود شناسي جي مترادف آهي. سندس خيال ۾، هڪ شخص کي پنهنجي صلاحيتن ۽ عظمتن کان واقف هجڻ گهرجي. عاجزي، حيا، ضرورتمندي هن کي سڀ کان وڌيڪ عظيم مخلوق جي سطح تي پهچائي ٿي. سچل سرمست خود غرضي جي حمايت ڪري ٿو ۽ غرور کي رد ڪري ان جي مذمت ڪري ٿو۔اها وحدت الوجودي جيڪا خدا ۽ انسان کي ٻن مختلف حصن ۾ ورهائي نٿي ۽ ٻٽي کي شرڪ سمجهي ٿي،اها انساني ارتقا کان ڪڏهن به مايوس نه ٿي ڪري سگهي.سندس لفظن ۾، محبوب کان جدائي جو ذڪر به هر هنڌ موجود آهي. جڏهن ڪو ماڻهو محبت جي چوٽي تي پهچي ٿو، ته هو پنهنجي محبوب لاءِ پنهنجي جان، ملڪيت ۽ سڀ ڪجهه قربان ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويندو آهي. سندس لاءِ، سڀ کان اهم شيءِ محبوب جي خوشي آهي.سچل سرمست هڪ وڏو عالم ۽ قرآن پاڪ جو حافظ به هو.هو ٻين علمن سان گڏ، تاريخ جو به گهرو مطالعو ڪندڙ به هو. هو اهڙن ماڻهن کان متاثر نظر ايندو هو جن پنهنجي مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ سڀ ڪجهه قربان ڪري ڇڏيو هو. منصور بن حلاج سان سندس عقيدت سندس شاعري ۾ واضح نظر اچي ٿي. سندس شاعري تفريح لاءِ نه آهي، پر گهري مشاهدي ۽ گهري تجربن جو نچوڙ آهي. جيڪا پڙهندڙ کي وسيع علم ۽ خوبصورتي جي احساس سان پڻ مالا مال ڪري ٿي.
موجوده دور ۾ جتي دنيا بارود جي ڍير ٿي بيٺي آھي ۽ ھر پاسي حسد، ڪينو ۽ نفرت سبب ماروماري ٿي رهي آھي انهيءَ حالات ۾ سچل سرمست جو فڪر ۽ فهم سنڌ سميت دنيا جي ماڻهن لاء پيار، محبت ۽ ڀائيچاري جو وڏو سبق سمايل آھي، ھن ڌرتيءَ جو خمير امن ۽ آشتيءَ وارو آھي انهيءَ ڪري سچل سرمست رحه جي صوفي فڪر کي هنئين ۾ هنڍائڻ وقت جي اهم ضرورت آھي.سچل سائين انسانيت جو علمبردار آهي ۽ انسانيت جي عظمت کي افضل سمجهندي انسانذات کي درس ڏيندي چوي ٿو ته انسان افضل آھي، غم سهي ڇڏيو، غم کائي ڇڏيو ۽ غم کي پي ڇڏيو پر انسانيت کي ڪڏھن به نه ايذايو ۽ پنهنجي محبوب کي ڳولهيو عشق کانسواءِ ڪجھه به نه آھي.قرب، پيار ۽ محبت جي ڪا به حد مقرر ناهي ڇو ته انسان جڏهن قرب جي تانگهه ۾ پوي ٿو ته تڏهن پاڻ کي مرڪز جي چوڌاري گهمندي محسوس ڪري ٿو۔
مطلب ته سچل سرمست جي شاعري ڪاري ٻاٽ اونداهي ۾ روشنيءَ جي لاٽ ٻاري سامراج سان بغاوت ڪري عوام کي صحيح راهه ڏيکارڻ جي جدوجهد جو درس ڏئي ٿي.سچل سرمست جو حق ۽ سچ جو شاعر آهي. سندس فلسفو رنگ، نسل، طبقي ۽ عقيدي جي قيد کان آزاد ٿي انسان جي عظمت جو پرچارڪ آهي جيئن فرمايائين:
ڪو ڪيئن چوي ڪو ڪيئن چوي،
ڪو ڪافر چوي ڪو مومن چوي،
مان جو ئي آهيان سو ئي آهيان.
سچل سرمست رحه دين ۽ ڌرم جي فاصلن کي مٽائيندي پنهنجي سموري ڪلام ۾ روحانيت جي رنگ کي عام ڪيو آهي جنهن ڪري سندس ڪلام مسلم توڙي غير مسلم ۾ يڪسان مقبول آهي.جيئن پاڻ ئي فرمايو اٿائين:
نا مين ملان نا مين قاضي، نا مين سبق پڙهاوان،
نا مين ڪعبه نا مين قبله، مڪي مول نه جاوان،
نا مين سني نا مين شيعا، سيد ڪيون سڏاوان،
نا مين نانڪ نا مين لڇمڻ، گنگا مول نه جاوان،
يار ته ميڏا درس درازي، سچو نانُءُ سڏاوان
سچل سائين انسان ذات جي اورچائيءَ کي اجاگر ڪندڙ شاعر آهي،هو انسان کي هيڏي هوڏي ڀٽڪڻ کان روڪي پنهنجي جيءَ ۾ جهاتي پائڻ جو درس ڏئي ٿو مطلب ته انسانيت سان سان بي پناھ محبت ڪندڙ سچل سرمست سُک ۽ سلامتي جون هر وقت دعائون ٿو گهري
سدا هئن سکيا ، ماروئڙا ملير ۾
شل نه ڏينهن ڏکيا، اچن آجڙين تي!
اڄ سڄي دنيا ۾ دهشتگردي جي باھ انسان ذات جو سُک ۽ سڪون کسي ساھ مٺ ۾ ڪري ڇڏيو آهي، انسان امن ۽ سلامتي لاءِ انهن درن ڏانهن واجهائي رهيو آهي جنهن مان ڪا اميد ڪانهي ڇوته امن ۽ آجپي جو در سچل سرمست جهڙن بزرگن ڏيکاريو آهي پر اسان انهن جي ڏنل سبق کي وساري ڇڏيو آهي. اڄ به سچل سرمست جو ڪلام دنيا کي انسان دوستيءَ جو درس ڏئي رهيو آهي. بس رڳو ميٺ، محبت، سهپ، رواداري ۽ ڀائيچاري جو پيغام اندر ۾ سمائڻ جي ضرورت آهي ڇوته اهو ئي سُپت ۽ سچائي امن ۽ آجپي جو سنيهو آهي.
وقت اها ٿي ويرَ دوئي ڪرڻ جي
متان ٿئي اَويرَ ، اولهه سج نه اُلَهي
