سنڌ جي ڌرتيءَ تي قدرت جيڪي ناياب نعمتون عطا ڪيون آهن، انهن مان هاليجي ڍنڍ هڪ قيمتي نگينو آهي. ڪراچي کان لڳ ڀڳ 65 ڪلوميٽر اوڀر، ضلعي ٺٽي جي ويجهو واقع هي ڍنڍ نه رڳو قدرتي حسن جو شاهڪار آهي، پر ماحولياتي توازن، آبي حيات ۽ انساني بقا سان به گهرو لاڳاپو رکي ٿي. هاليجي ڍنڍ کي سنڌ جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻي واري قدرتي ڍنڍن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔
جڏهن ته هرسال ٻه فيبروري ۾عالمي ويٽ لينڊ ڊي ملهايو ويندو آهي. انهيءَ موقعي تي گرين ميڊيا انيشيئيٽو (GMI) ۽ اڪائونٽيبلٽي ليب پاڪستان (ALP) جي سهڪار سان ڪراچي سان تعلق رکندڙ ماحولياتي صحافين کي هاليجي ڍنڍ جو مطالعاتي دورو ڪرايو ويو. هاليجي ڍنڍ جي نگران، وائلڊ لائف ڊپارٽمينٽ جي ڪسٽوڊين سهيل احمد کوسه ٻڌايو ته شروعات ۾ هي هڪ لوڻياٺي ڍنڍ هئي. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ هتي انگريز رهندا هئا ۽ مقامي ماڻهن کي داخلا جي اجازت نه هئي. 1942ع ۾ انگريزن جي وڃڻ کان پوءِ برساتن ۽ ويجهن نالن ذريعي هي ڍنڍ مٺي پاڻي ۾ تبديل ٿي وئي.سُهيل احمد کوسي موجب هي ڍنڍ لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر هيڪٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ٻڌايو ته پاڪستان ۾ ڪُل 450 آبي گاهون آهن، جن مان 19 کي رامسر ويٽ لينڊ طور سڃاڻپ ڏني وئي آهي، جڏهن ته انهن مان 9 صرف سنڌ ۾ واقع آهن.هن وڌيڪ چيو ته هاليجي ڍنڍ ڪراچي لاءِ پيئڻ جي پاڻي جو اهم ذريعو رهي آهي.
ڍنڍ کي طاقتور سنڌو درياءَ مان پاڻي ملندو هو ۽ 2018 تائين ڪراچي جي مختلف حصن کي پاڻي جي فراهمي ڪئي ويندي هئي .هن چيو ته ڄام واھ ڪينال جي ڊائون اسٽريم مان پاڻي هتي ڇڏيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ڪراچي کي مُهيا ڪيو ويندو هو، جيڪو اسٽيل ملز جون ضرورتون به پوريون ڪندو هو.کوسو چيو ته سنڌو درياءَ مان ڍنڍ ۾ پاڻي جو وهڪرو 2000 ۾ گهٽجڻ شروع ٿيو ۽ 2018 ۾ مڪمل طور تي بند ٿي ويو..1976ع۾ هاليجي ڍنڍ کي رامسر سائيٽ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 1977ع ۾ سنڌ حڪومت ان کي گيم سينڪچري (محفوظ پناهه گاهه) جو درجو ڏنو. 1982ع ۾ انٽرنيشنل وائلڊ لائف جي صدر، ڊيوڪ آف ايڊنبرگ، هتي پکين ۽ جهنگلي حيات بابت هڪ انفارميشن سينٽر پڻ قائم ڪيو.سهيل احمد کوسي ٻڌايو ته 1970ع ۾ سنڌ جي اڳوڻي وزيراعليٰ ممتاز علي ڀٽو هاليجي ڍنڍ ۾ مگرمڇن جو هڪ جوڙو متعارف ڪرايو هو، جيڪي هاڻي وڌي لڳ ڀڳ 500 ٿي چڪا آهن. هن موجب واڳون هن ايڪو سسٽم جو حصو آهن، جيڪي مري ويل مڇين ۽ گندگي کي صاف ڪن ٿا. سياري جي مند ۾ ڏينهن جو اهي پاڻيءَ کان ٻاهر به نظر اچن ٿا. سندن خوراڪ گوشت تي ٻڌل هوندي آهي، جيڪو اهي سڙائي کائين ٿا.هن ٻڌايو ته پنج سال اڳ پاڻي ڀرڻ آيل هڪ نينگري تي واڳون حملو ڪيو، جنهن سبب هوءَ زخمي ٿي پئي. ان واقعي کان پوءِ مڇي مارڻ سميت ڪجهه سرگرمين تي پابندي وڌي وئي. هن چيو ته ڍنڍ جو پاڻي هاڻي گندو ٿي رهيو آهي ۽ تازو پاڻي مُهيا ڪرڻ انتهائي ضروري آهي.
سهيل احمد کوسي موجب هر سال آڪٽوبر کان فيبروري تائين، هاليجي ڍنڍ هزارين ميل سفر ڪري ايندڙ لڳ ڀڳ 200 قسمن جي مهاجر پکين کي پناهه ڏئي ٿي. سائبيريا ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ بطخون، هنس، فاختائون ۽ ٻيا آبي پکي هتي عارضي رهائش اختيار ڪن ٿا، جنهن سبب ماهر ماحوليات هن ڍنڍ کي “پکين جي جنت” سڏين ٿا.2025.2024 جي آبي پکين جي ڳڻپ موجب، مهاجر پکين جو تعداد 2023 ۾ 1.2 ملين کان گهٽجي 2024 ۾ 603,900 ۽ 2025 ۾ صرف 545,000 ٿي ويو، جيڪو ٻن سالن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ جي حيران ڪندڙ گهٽتائي آهي. کوسو جي موجب هن سال مهاجر پکين جو تعداد 2025 جي مقابلي ۾ 40 سيڪڙو گهٽجي ويو آهي. "ڍيل ۾ موجوده پاڻي جي سطح 2022 جي وڏي برسات جو نتيجو آهي؛ ٻي صورت ۾گذريل اٺن سالن ۾ پاڻي جو ڪو به وهڪرو يا وهڪرو نه آيو آهي،هن چيو ته
پاڻي جي کوٽ ۽ گندي پاڻي جي نيڪال جي ناقص انتظام سبب آبي ٻوٽا، گاهه ۽ مڇيون متاثر ٿي رهيون آهن، جنهن جو سڌو اثر پکين جي تعداد تي پئجي رهيو آهي. هن چيو ته هفتي جي موڪلن دوران لڳ ڀڳ هزار سياح هتي اچن ٿا.
ايڪولوجسٽ ۽ ويٽ لينڊ پاليسي ساز رفيع الحق چيو ته ڪجهه سال اڳ هتي پکين جا وڏا جُھنڊ نظر ايندا هئا، پر هاڻي پاڻي جي کوٽ بنيادي مسئلو بڻجي وئي آهي. هڪ ئي آبي وسيلن تي مختلف ادارا ڪم ڪري رهيا آهن، جنهن سبب ذميوارين جو ٽڪراءُ پيدا ٿي رهيو آهي.هن چيو ته هي ايڪو سسٽم ملڪ جو مستقبل آهي، جيڪو قدرتي ڊيم جيان ڪم ڪري ٿو. مصنوعي ذخيرن بدران قدرتي آبي گاهن جي حفاظت ضروري آهي. هاليجي ڍنڍ گدلي پاڻي کي قدرتي نموني سان صاف ڪرڻ جي وڏي خدمت سرانجام ڏئي ٿي، جيڪا ڪروڙين رپين جي بچت جو سبب آهي.
هاليجي ڍنڍ مڇين، آبي ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن لاءِ محفوظ مسڪن آهي. مقامي آبادي جو وڏو حصو محدود سياحت ۽ ماضي ۾ مڇي مارڻ تي ڀاڙيندو رهيو آهي، جنهن سبب هن ڍنڍ جي معاشي اهميت به تمام گهڻي آهي.ماهرن جو چوڻ آهي ته غير منظم سياحت ۽ ڪچري ۾ واڌ،زرعي ۽ صنعتي گدلاڻ، پاڻي جي سطح ۾ گهٽتائي،موسمياتي تبديليون ۽غير قانوني شڪار اهي سڀ عنصر ڍنڍ جي قدرتي توازن کي متاثر ڪري رهيا آهن.ماهرن جو وڌيڪ چوڻ آهي ته جيڪڏهن فوري قدم نه کنيا ويا ته هي قدرتي ورثو سخت نقصان کي منهن ڏيندو.ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته ڪچري جي مؤثر انتظام ڪيو وڃي.غير قانوني شڪار تي سخت پابندي لڳائي وڃي.مقامي برادري کي تحفظ ۾ شامل ڪيو وڃي ۽ ماحولياتي آگاهي وڌائي وڃي .هاليجي ڍنڍ رڳو هڪ سياحتي ماڳ ناهي، پر سنڌ جي ماحولياتي سڃاڻپ، قدرتي ورثي ۽ مستقبل جي آبي سلامتي جي علامت آهي. هن ڍنڍ جو تحفظ ايندڙ نسلن جي زندگيءَ جو تحفظ آهي. جيڪڏهن اڄ اسان هن نعمت جي حفاظت نه ڪئي، ته سڀاڻي هي صرف ڪتابن ۽ تصويرن تائين محدود رهجي ويندي.
