سنڌ ۾ بي روزگاري کي صرف سرڪاري انگن اکرن جي بنياد تي صحيح نموني ماپي نٿو سگهجي. جڏهن ته سرڪاري انگ اکر اڪثر حالتن کي نرم انداز ۾ پيش ڪن ٿا، زميني حقيقتون تمام گهڻيون ڳڻتي جوڳيون آهن. ڪراچي، ڄامشورو، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن جون يونيورسٽيون انجنيئرنگ، ميڊيسن، سماجي سائنسز ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جهڙن شعبن ۾ گريجوئيٽ پيدا ڪن ٿيون، پر ان باوجود روزگار جا موقعا تمام گهٽ ۽ غير منصفاڻي نموني ورهايل آهن. سنڌ ۾ تعليم يافته نوجوان ٻٽي نقصان جو شڪار آهن. پهريون، ڪراچي کان ٻاهر نجي شعبي ۾ نوڪرين جي سخت کوٽ آهي. ٻيو، سرڪاري شعبي ۾ روزگار، جيڪو ڪجهه وقت اڳ استحڪام جو ذريعو سمجهيو ويندو هو، هاڻي تمام گهڻو سياسي بڻجي ويو آهي. نتيجي طور ڪيترائي قابل ماڻهو سالن تائين بي روزگار يا اڌ روزگار رهجي وڃن ٿا، گهٽ پگهار واريون ۽ پنهنجي تعليم سان لاڳاپو نه رکندڙ نوڪريون ڪرڻ تي مجبور ٿين ٿا يا پنهنجن خاندانن تي دارومدار رکن ٿا. بي روزگاري جا نتيجا نفسياتي به آهن. ڊگهي عرصي تائين نوڪري نه ملڻ خود اعتمادي کي ختم ڪري مايوسي پيدا ڪري ٿو.
سنڌ ۾ بي روزگاري جو هڪ وڏو سبب ضلعن ۾ صنعتي ترقي جي کوٽ آهي. ڪراچي سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري سرگرمين تي حاوي آهي، ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، بدين، ٺٽو، دادو، ڪشمور، جيڪب آباد ۽ لاڙڪاڻي ڊويزن جا ڪيترائي حصا اهڙا آهن، جتي اهڙا صنعتي علائقا موجود ناهن، جيڪي پائيدار روزگار پيدا ڪري سگهن. سنڌ وٽ زرعي بنياد تي صنعتن جا وڏا امڪان آهن، جهڙوڪ خوراڪ جي پروسيسنگ، کير ۽ ڊيري پيداوار، ڪپهه ۽ ٽيڪسٽائيل يونٽ، مڇيگيري ۽ کجي جي پروسيسنگ. ٿر وٽ ڪوئلي جا ذخيرا آهن، ساحلي ضلعن وٽ مڇيگيري ۽ بندرگاهه آهن، جڏهن ته اتر سنڌ واپار لاءِ اهم رستن تي واقع آهي. پر ڪمزور منصوبابندي، خراب بنيادي ڍانچو، توانائي جي کوٽ ۽ پاليسين ۾ عدم تسلسل سيڙپڪاري لاءِ رنڊڪ بڻيل آهن.
سنڌ ۾ تعليم يافته نوجوانن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مايوس ڪندڙ عنصر سياسي ڀرتيون آهن. تعليم، صحت، پوليس ۽ ٻين کاتن ۾ سرڪاري ڀرتيون اڪثر سياسي وابستگي، سفارش ۽ ذاتي لاڳاپن جي بنياد تي ٿين ٿيون، نه ڪي ميرٽ ۽ قابليت جي بنياد تي. مقابلي وارن امتحانن جي تياري ڪندڙ نوجوان سالن جي محنت ڪن ٿا، پر پوءِ محسوس ڪن ٿا ته نتيجا اڳواٽ طئي ٿيل آهن. بي قاعدگين، دير سان نتيجن ۽ من پسند مقررين جا الزام عام ٿي چڪا آهن. هي صورتحال نه رڳو اهل اميدوارن کي نوڪرين کان محروم ڪري ٿي، پر ادارن جي ساک کي به نقصان پهچائي ٿي.
نوجوانن جي بي روزگاري کي وڌائڻ وارو هڪ ٻيو اهم مسئلو تعليم ۽ ليبر مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق آهي. سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون اڃا تائين روايتي تعليم تي زور ڏين ٿيون، جڏهن ته عملي مهارتن، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپن تي گهٽ ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪيترن گريجوئيٽن وٽ عملي تجربو، ڊجيٽل مهارتون ۽ جديد معيشت لاءِ گهربل ڪاروباري صلاحيتون موجود ناهن. ٽيڪنيڪي ۽ ووڪيشنل تعليم نه ته صحيح نموني ترقي يافته آهي ۽ نه ئي سماجي طور معقول سمجهي وڃي ٿي. يونيورسٽين ۽ صنعتن وچ ۾ تعاون جي کوٽ سبب نصاب مارڪيٽ جي بدلجندڙ ضرورتن سان هم آهنگ نٿو رهي. نتيجي طور، مالڪ نون گريجوئيٽن کي ڀرتي ڪرڻ کان ڪٻائين ٿا، جڏهن ته نوجوان نوڪرين جون گهرجون پوريون ڪرڻ ۾ ناڪام رهن ٿا. هي عدم مطابقت هڪ تضاد آهي، جتي هڪ پاسي مهارتن جي کوٽ آهي ۽ ٻئي پاسي تعليم يافته نوجوان بي روزگار ويٺل آهن، جيڪو نظامي ناڪامي جو واضح ثبوت آهي.
سنڌ ۾ بي روزگاري وڏو چئلينج بڻجي چڪي آهي. صنعتن جي کوٽ، سياسي ڀرتين ۽ نظامي ناڪامين سبب تعليم يافته نوجوانن مايوسي ڏينهون ڏينهن وڌي رهي آهي.جيڪڏهن موجوده نظام جاري رهيو ته هڪ پاسي سنڌ جي هر اداري ۾ نااهل ماڻهو ڀرتي ويندا ۽ اهي ادارا تباهه ٿي ويندا ته ٻئي پاسي اهل نوجوانن جي قابليت جو قتلام ٿيڻ لڳندو جيڪو قوم ۽ ملڪ جي ترقي لاءِ نقصانڪار ثابت ٿيندو.
