زماني جي گردش ۾ ڪي اهڙا دور به ايندا رهيا آهن، جڏهن انسان پنهنجي ئي ايجاد ڪيل جهان جي چمڪ ۾، پنهنجي باطن جي اونداهين کان بيخبر ٿي ويندو آهي. ظاهري آسودگين، تيز رفتاري ۽ رابطن جي فراوانيءَ هوندي به دلين جي ويرانين ۾ واڌارو ٿيندو رهي ٿو، فڪر جي باغن ۾ انتشار جا پاڇا لهڻ لڳن ٿا، ۽ اجتماعيت جي خوشبوءَ تي خاموش بيگانگيون غالب ٿيڻ لڳن ٿيون. هيءُ موجوده عهد، جنهن کي مواصلاتي انقلاب، علمي ڪشادگي ۽ ترقيءَ جو زمانو سڏيو وڃي ٿو، تنهن جي چمڪندڙ افقن پٺيان ڪي اهڙا ڳجها اثر به لڪل آهن، جيڪي خاموشيءَ سان قومي شعور، تنظيمي وابستگي ۽ فڪري استقامت جي پاڙن کي ڪمزور ڪندا پيا وڃن. انهن ئي اثرن مان هڪ “سوشل ميڊيا” به آهي، جنهن بظاهر قربت جا وسيلا مهيا ڪيا، پر ڪيترن هنڌن تي دلين، فڪرن ۽ تحريڪن جي وحدت ۾ وڇوٽين جا پاڇا به وڌائي ڇڏيا.
انسان جڏهن پنهنجي اندر جي صدا کان پري ٿي وڃي ٿو، تڏهن ٻاهرئين شور ۾ پاڻ کي وڃائي ويهي ٿو. تنظيمون ۽ تحريڪون، دراصل، دلين جي يڪجائي، فڪر جي سچائي ۽ مقصد جي اخلاص تي استوار هونديون آهن. سندن وجود فقط جلسن، تقريرن يا نعريبازيءَ جو نالو نه هوندو آهي، بلڪه اهي انساني روح جي ان اُڃ مان جنم وٺنديون آهن، جيڪي ظلم، جبر، ناانصافي ۽ محروميءَ خلاف اٿي بيهڻ جو حوصلو عطا ڪنديون آهن. قديم زماني جا درويش، فڪر جا پانڌيئڙا ۽ جدوجهد جا مسافر، محفلن ۾ ويهي فقط لفظن جو سودو نه ڪندا هئا، بلڪه پنهنجي اندر جي تربيت کي به اهميت ڏيندا هئا. سندن جدوجهد ۾ خاموشيءَ جي حڪمت، صبر جي خوشبو ۽ قربانيءَ جو نور سمايل هوندو هو. تنظيم، ماڻهن جي ميڙ جو نالو نه، پر ارادن جي هم آهنگي ۽ دلين جي وحدت جو استعارو هوندي هئي. هر ڪارڪن، ڪنهن صوفي سالڪ وانگر، پنهنجي خواهشن کي پس منظر ۾ رکي مقصد جي منزل ڏانهن استقامت سان قدم وڌائيندو هو.
پر اڄ، سوشل ميڊيا جي رنگين ۽ پرڪشش دنيا، فڪر جي ان خاموش رياضت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ماڻهو هاڻي ڪتابن جي خاموش صحبت کان وڌيڪ اسڪرين جي چمڪ ۾ آسودگي ڳولڻ لڳا آهن. تدبر جي جاءِ تي تڪڙ، شعور جي جاءِ تي جذباتيت، ۽ صحبت جي جاءِ تي مجازي شور غالب ٿيندو پيو وڃي. تنظيمي ڪارڪن، جيڪو اڳي ڳوٺن، شهرن، اوطاقن ۽ محفلن ۾ ماڻهن جي دلين تائين پنهنجو پيغام کڻي ويندو هو، سو اڄ ڪڏهن ڪڏهن لفظن جي مجازي بازارن ۾ محدود نظر اچي ٿو.
فڪر اهو سيکاري ٿو ته هر وڏو سفر صبر جي پيچرن تان گذرندو آهي، پر سوشل ميڊيا انسان کي فوري نتيجن جي خواهش ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي. هاڻي ڪيترائي ماڻهو ٿوري جدوجهد کان پوءِ وڏي تبديليءَ جا خواب ڏسن ٿا. جڏهن وقت پنهنجي فطري رفتار سان نتيجا ظاهر نٿو ڪري، تڏهن دلين ۾ بيزاريءَ جا بادل ڇانئجي وڃن ٿا. حالانڪه تاريخ جي هر وڏي تحريڪ، سچ جي هر صدا ۽ فڪر جي هر انقلاب، صبر جي صدين مان جنم ورتو آهي.
ان کان به وڌيڪ افسوسناڪ پهلو اهو آهي ته سوشل ميڊيا اختلافِ راءِ کي دشمنيءَ جي لباس ۾ پيش ڪرڻ لڳي آهي. جتي اڳي فڪري اختلاف کي علمي گفتگوءَ، اخلاقي احترام ۽ تنظيمي حسن جو جزو سمجهيو ويندو هو، اتي هاڻي ڪڏهن ڪڏهن تلخي، الزام تراشي ۽ نفرت جا پاڇا گهرا ٿيندي ڏسڻ ۾ اچن ٿا. جڏهن لفظن مان محبت جي مٺاس گهٽجي وڃي ۽ لهجن مان اخلاق جي خوشبو موڪلائي وڃي، تڏهن تحريڪون به پنهنجو اصل روح وڃائڻ لڳن ٿيون. فڪر جو هڪ پراڻو سبق آهي ته: “جيڪو پنهنجي نفس جي شور ۾ گرفتار ٿي وڃي، سو حقيقت جي صدا ٻڌڻ کان محروم رهجي وڃي ٿو.” سوشل ميڊيا جي دنيا، ڪيترن ماڻهن کي شهرت جي سراب ڏانهن ڌڪي ڇڏيو آهي، جتي تنظيم، فڪر ۽ مقصد کان وڌيڪ ذاتي سڃاڻپ، تعريفن ۽ عارضي مقبوليت کي اهميت ملڻ لڳي آهي. اهڙي صورتحال ۾ تحريڪ جو اهو روح، جيڪو اجتماعيت، خدمت ۽ قربانيءَ سان زندهه رهندو آهي، آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي ٿو.
انهيءَ حقيقت کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته اوزار پنهنجي ذات ۾ نه چڱا هوندا آهن، نه برا؛ سندن استعمال ئي سندن رخ جو تعين ڪندو آهي. جيڪڏهن سوشل ميڊيا کي شعور جي واڌ، علم جي اشاعت، فڪري تربيت ۽ محبت ڀري پيغام لاءِ استعمال ڪيو وڃي، ته اها به هڪ روشن ڏيئي وانگر راهون منور ڪري سگهي ٿي. پر جڏهن اها فقط شور، تڪرار، نفس پرستي ۽ عارضي جذباتيت جو ميدان بڻجي وڃي، تڏهن اها تنظيمي باغن ۾ خزاں جي هوا وانگر اثر ڇڏڻ لڳي ٿي.
سڀ کان پهريون منفي اثر اهو ظاهر ٿيو آهي ته تنظيم جي روح، جيڪا صبر، وابستگي ۽ عملي جدوجهد تي بيٺل هوندي آهي، سا مجازي شور جي هجوم ۾ ڪمزور ٿيڻ لڳي آهي. اڳي ڪارڪن ماڻهن جي وچ ۾ رهي، سندن ڏکن، مسئلن ۽ احساسن کي سمجهي تنظيم سان پنهنجو رشتو مضبوط ڪندا هئا، پر هاڻي ڪڏهن ڪڏهن جدوجهد صرف موبائل جي اسڪرين تي لکيل لفظن تائين محدود ٿيندي محسوس ٿئي ٿي، جنهن سبب ميدان جي قرباني، ثابت قدمي ۽ عملي وابستگيءَ ۾ گهٽتائي اچڻ لڳي آهي.
ٻيو وڏو منفي اثر “عارضي جذباتيت” جو جنم وٺڻ آهي. فڪر جو تقاضو اهو آهي ته هر تبديلي صبر جي چلهه مان گذري جنم وٺندي آهي، پر سوشل ميڊيا انسان کي تڪڙي نتيجن جي تمنا ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي. ماڻهو ڪجهه ڏينهن جي مهم، تحرير يا وڊيو کان پوءِ وڏي انقلاب جا خواب ڏسڻ لڳن ٿا، ۽ جڏهن اهڙا نتيجا سندن خواهشن موجب ظاهر نٿا ٿين، تڏهن مايوسي، بيزاري ۽ لاتعلقي جنم وٺي ٿي.
ٽيون نقصان تنظيمي وحدت ۽ فڪري يڪجهتيءَ کي رسيو آهي. سوشل ميڊيا جي کليل ميدان ۾ اختلافِ راءِ، جيڪو اڳي علمي بحث ۽ اخلاقي گفتگوءَ جو حصو هوندو هو، هاڻي ڪڏهن ڪڏهن ذاتي دشمني، الزام تراشي ۽ تلخ لهجن ۾ تبديل ٿيندو نظر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ تنظيمي ادب، برداشت ۽ احترام جا گل مرجهائڻ لڳن ٿا. چوٿون منفي اثر “شخصيت پرستي” جي واڌاري جي صورت ۾ سامهون آيو آهي. اڳي تحريڪن جو مرڪز فڪر، اصول ۽ اجتماعي مقصد هوندا هئا، پر هاڻي ڪيترن هنڌن تي تنظيم کان وڌيڪ فرد جي تصوير، تقرير ۽ شهرت کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جڏهن مقصد کان وڌيڪ شخصيتون اهم بڻجي وڃن، تڏهن تحريڪن جي فڪري سچائي متاثر ٿيڻ لڳي ٿي. پنجون اثر ڪوڙي معلومات ۽ افواهن جي تيز رفتاريءَ سان پکڙجڻ جو آهي. صوفياءِ ڪرام هميشه سچائي، تحقيق ۽ بردباريءَ جي تلقين ڪندا رهيا آهن، پر سوشل ميڊيا تي اڻ تصديق ٿيل ڳالهيون، الزام ۽ ڪوڙ ڪڏهن ڪڏهن اهڙي رفتار سان پکڙجن ٿا، جو تنظيمن جي اندر بي اعتمادي، شڪ ۽ انتشار جا پاڇا گهرا ٿيڻ لڳن ٿا.
ڇهون منفي اثر مطالعي ۽ فڪري پختگيءَ جي گهٽتائيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو آهي. اڳي تحريڪن جا ڪارڪن ڪتابن، علمي ويهڪن ۽ فڪري تربيت ذريعي پنهنجو شعور پختو ڪندا هئا، پر هاڻي مختصر تحريرن، جذباتي وڊيوز ۽ سطحي بحثن تي ڀاڙڻ جو رجحان وڌڻ لڳو آهي. نتيجي طور گهرو فڪر، تاريخي شعور ۽ نظرياتي استحڪام آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو وڃي ٿو.
ستون ۽ انتهائي اهم منفي اثر “اخلاقي زوال” آهي. صوفي روايت هميشه محبت، ادب، تحمل ۽ نرم مزاجيءَ جو سبق ڏيندي رهي آهي، پر سوشل ميڊيا تي ڪڏهن ڪڏهن گالم گلوچ، نفرت، تذليل ۽ تڪبر جا رويا عام ٿيندا پيا وڃن، جيڪي تحريڪن جي اخلاقي حسن کي گهرو نقصان پهچائين ٿا. آخر ۾ اهو چوڻ بجا ٿيندو ته سوشل ميڊيا، جيتوڻيڪ موجوده دور جي هڪ اهم ضرورت بڻجي چڪي آهي، پر جڏهن اها تنظيم جي روح، فڪر جي گهرائي ۽ عملي جدوجهد جي جاءِ والارڻ لڳي، تڏهن اها تحريڪن لاءِ هڪ خاموش آزمائش بڻجي پوي ٿيسوشل ميڊيا جي تيز روشنين ۾، جيڪڏهن تنظيمون پنهنجي اصل روح يعني محبت، شعور، برداشت ۽ قربانيءَ جي روايت کي وساري ويهن، ته جدوجهد جي واٽن تي خاموشيون ڇانئجي وينديون. پر جيڪڏهن دلين ۾ اخلاص جي شمع روشن رهي، ته وقت جا طوفان به تحريڪن جي ڪاروان کي منزل کان پري ڪري نه سگهندا. وقت جا واءَ ته ايندا ويندا رهندا، پر سچ جي راهه تي هلندڙ قافلا، شور ۾ نه پر شعور ۾ پنهنجو نشان ڇڏي ويندا آهن.
