اڄ ڪلهه سڄي دنيا جي شوقينن جون نظرون فيفا فٽبال ورلڊ ڪپ تي کتل آهن. فيفا ورلڊ ڪپ 1930ع کان وٺي هر چئن سالن کان پوءِ باقاعدي منعقد ٿيندو اچي ٿو. هن عالمي مقابلي ۾ دنيا جي مختلف ملڪن جون لڳ ڀڳ پنجاهه ٽيمون حصو وٺن ٿيون. رانديگرن جي صحت، خوراڪ ۽ رهائش جو بهترين بندوبست ڪيو ويندو آهي ته جيئن کين ڪنهن به قسم جي تڪليف نه پهچي ۽ هو آزادي سان راند ڪري سگهن. جڏهن سندن دل چاهي ته پنهنجن لوهه جي تري وارن بوٽن سان فٽبال کي لتاڙين، لتون هڻن ۽ راند جاري رکن. هن راند ۾ اهو به خاص خيال رکيو ويندو آهي ته اهڙو ڪو به بال استعمال نه ٿئي، جيڪو احتجاج طور رانديگر جو منهن ڀڃي وجهي. ان ڪري فٽبال جو انتهائي فرمانبردار هجڻ ضروري سمجهيو ويندو آهي، جيئن رانديگر جڏهن چاهين ان کي پنهنجن ڊگهن بوٽن هيٺان لتاڙي سگهن ۽ جتي چاهين اتي ان تي پنهنجي بوٽ جي نوڪ رکي سگهن. بال کي ڪيترو به لتاڙيو وڃي، ڪيتريون به لتون هڻجن، پر اهو "اف” به ناهي ڪندو. شايد ڏسندڙن جي انساني احساسن جو ئي نتيجو آهي، جو فٽبال جو هي تماشو لڳ ڀڳ چاليهن ڏينهن کان وڌيڪ نه هلايو ويندو آهي. ڄڻ ته فيفا انتظاميا بال جي حالت تي رحم ڪندي، ان جي سڪرات واري ڪيفيت جو به خيال رکندي هجي.
منهنجي ذهن ۾ اڪثر اهو سوال ايندو رهندو آهي ته ڇا اسان جي ملڪ جا ماڻهو بي جان فٽبال کان به وڌيڪ بي وس آهن؟ اسان جي وطن ۾ اقتدار جا رانديگر گذريل 78 سالن کان عوام کي پنهنجي مفادن جو "فٽبال” بڻائي رکيو آهي. اقتدار وارا عوام کي بوٽن هيٺان لتاڙيندي فٽبال جي عالمي راند جا سڀ اصول ۽ ضابطا وساري ويهندا آهن. جڏهن ته فيفا جا ذميوار ته فٽبال کي صرف چاليهن ڏينهن تائين لتون هڻڻ جي اجازت ڏين ٿا، پر اسان جا مظلوم ۽ محڪوم ماڻهو ستن ڏهاڪن کان به وڌيڪ عرصي کان بوٽن هيٺان لتاڙيا پيا وڃن. افسوس، 78 سال گذرڻ باوجود به اسٽيبلشمينٽ اڃا تائين اهو طئي نه ڪري سگهي آهي ته عوام کي فٽبال وانگر ڪيتري دير تائين ٺوڪرون کارائڻيون آهن. چيو ويندو آهي ته حڪومت هلائڻ ۽ رياستي رٽ قائم رکڻ جا پنهنجا طريقا هوندا آهن. اسان جي ملڪ جي اشرافيه هميشه قومي سلامتي جي نالي تي اهو ٻڌائيندي رهي آهي ته جيڪو ماڻهو پنهنجن حقن يا مطالبن لاءِ احتجاج ڪري يا زيادتين خلاف آواز اٿاري، اهو ئي شرپسند آهي. اسان کي بار بار چيو ويندو آهي ته قومي سلامتي جي نالي تي اهڙين تنظيمن وانگر فرمانبردار بڻجي وڃو، جن کي دنيا عام طور "حڪومتي پراڪسي” جي نالي سان سڃاڻي ٿي. اهڙين تنظيمن ۾ هر قسم جي فڪر ۽ مزاج واريون جماعتون شامل هونديون آهن، جيئن ماڻهو پنهنجي پسند مطابق ڪنهن نه ڪنهن تنظيم سان لاڳاپيل رهن. پر انهن تنظيمن جي واڳ ڪنهن جي هٿ ۾ آهي، اهو راز صرف حڪمران طبقو ئي ڄاڻي ٿو.
اسان جي ملڪ ۾ عوام جي مطالبن واري راند ۾ ڪڏهن ڪير فٽبال بڻجي وڃي ۽ ڪڏهن ڪير فٽبال کي بوٽن هيٺان لتاڙيندڙ رانديگر بڻجي وڃي، ان جو فيصلو به اقتداري راند جي فيڊريشن ئي ڪندي آهي. جڏهن ته عوام پاڻ هڪ ٻئي خلاف ڪاوڙ جو اظهار ڪندي پنهنجن مخالفن کي ئي فٽبال بڻائي ڇڏيندا آهن. راند جو ريفري، جيڪو فيصلو ڪرڻ بدران خاموش رهڻ کي ترجيح ڏيندو آهي، ٻن ڌرين جي الزام تراشين مان لطف اندوز ٿيندي رڳو پري بيهي مرڪندو رهندو آهي. پوءِ ڀلي ان شور شرابي واري راند ۾ عوام بوٽن جي ڌڪن سان زخمي ٿئي يا بيڪار بڻجي وڃي، ان خاموش ريفري جو ڄڻ ته ان سان ڪو واسطو ئي نه هوندو آهي.
جيڪڏهن ڪنهن کي عوام کي فٽبال بڻائڻ واري هن راند تي يقين نه اچي، ته هو ٻه ڏينهن اڳ ڪراچي يونيورسٽي ۾ شاگردن وچ ۾ ٿيل واقعو ڏسي سگهي ٿو. جتي هڪ طالباني سوچ رکندڙ ٽولي لٺين ۽ بوٽن سان شاگردن سميت سنڌي شعبي جي چيئرپرسن کي به فٽبال بڻائي ڇڏيو. ڪيترن ئي شاگردن کي بوٽن هيٺان لتاڙي زخمي ڪيو ويو. فيفا ورلڊ ڪپ شروع ٿيڻ کان اڳ ئي شاگردن کي فٽبال بڻائي ميدان مان هليا ويا.
ڪراچي يونيورسٽي ۾ جمعيت پاران پيش آيل اهو واقعو ڪجهه اهڙو ئي لڳي ٿو، جهڙو ماضي ۾ فيفا ورلڊ ڪپ دوران آسٽريا ۽ الجزائر جي ميچ بابت لڳندڙ اهي الزام، جن موجب نتيجي کي اهڙي ريت ترتيب ڏنو ويو جو هڪ ٻي ٽيم مقابلي کان ٻاهر ٿي وئي. اهڙين ڳالهين کي عالمي راندين ۾ سياسي مفادن سان به جوڙيو ويو. ساڳيءَ ريت ڪراچي يونيورسٽي ۾ به حملو ڪندڙ ٽولو قومي سلامتي جا نعرا هڻندو يونيورسٽي کان ٻاهر رستا بند ڪندو رهيو، جڏهن ته زخمي شاگردن کي اسپتال منتقل ڪيو ويو. راند جو ريفري وري فيفا جي خاموش ريفري وانگر ايمانداريءَ جو تاثر ڏيندي صرف تماشائي بڻيل رهيو.
اڄ ڪلهه دنيا فٽبال جي بخار ۾ ورتل آهي، تنهن ڪري اسان وٽ به ڪڏهن بلوچستان، ڪڏهن ڪشمير ۽ ڪڏهن ڪراچي يونيورسٽي ۾ آئيني حقن جي گهر ڪندڙ ماڻهن ۽ انهن حقن کان انڪار ڪندڙ ڌرين وچ ۾ فٽبال ميچ جي ريهرسل وڏي ڌوم ڌام سان جاري آهي. لڳي ٿو ته ايندڙ فيفا ورلڊ ڪپ کان اڳ حڪمران عوام سان ايتريون "فٽبال ميچون” ضرور کيڏندا، جو شايد فيفا به مجبور ٿي سندن ٽيم کي بنا ڪنهن ڪواليفائنگ رائونڊ جي عالمي ڪپ ۾ شامل ڪري ڇڏي.
جڏهن سڄي دنيا فٽبال جي جنون ۾ مبتلا آهي ته مون سوچيو ته پنهنجي ڪشمير ۾ ڊيوٽي ڪندڙ هڪ دوست جي ڳالهه به اوهان سان ونڊيان. اسان ته اهو سمجهندا رهياسين ته ڪشمير ۾ پنهنجن حقن لاءِ آواز اٿاريندڙ ماڻهو حڪومتي ڪوششن باوجود عوام جي حمايت سبب پنهنجي جدوجهد جاري رکيو ويٺا آهن ۽ راولاڪوٽ سميت ڪيترائي علائقا حڪومت جو "فٽبال” بڻجڻ لاءِ تيار ناهن.
انهيءَ دوران ڪشمير ۾ مقرر منهنجو دوست ڳالهائيندي اداس ٿي ويو. منهنجي پڇڻ تي چيائين: "ڏيڍ مهيني کان ڪشمير ۾ ڊيوٽي ڪري رهيو آهيان. نه نئين ڄاول ٻار کي ڏسي سگهيو آهيان ۽ نه ئي ڪا مناسب ماني ملي آهي. چڻا يا بسڪٽ کائي گذارو ڪريون ٿا. رهائش ۽ رفع حاجت لاءِ به ڪو مناسب انتظام ناهي. راولاڪوٽ ۾ دڪان به بند آهن، جتان روزمره جون ضرورتون پوريون ڪري سگهجن. اسان کي ٻاهر نڪرڻ وقت به انتهائي احتياط ڪرڻ جي هدايت آهي، ڇاڪاڻ ته ڊيوٽي تي مقرر هڪ جوان، جنازي ۾ شرڪت لاءِ ويندي، گولين لڳڻ سبب زخمي ٿي چڪو آهي. هاڻي ته ڪشمير مان نڪرڻ جي اميد به گهٽجي وئي آهي.” مون چيو ته اهڙيون خبرون ته اسان تائين پهچنديون ئي ناهن. هن وراڻيو: "پوءِ صحيح خبر اوهان تائين ڪيئن پهچندي؟ هتي رپورٽر کي ڪا به خبر ڏيڻ کان اڳ لاڳاپيل ٿاڻي کان اجازت وٺڻي پوي ٿي. پوليس جي تصديق ۽ منظوري کان سواءِ ڪا به خبر اخبار يا ٽي وي چينل تائين نه ٿي پهچي سگهي.” اهو ٻڌي مون پاڻ کي به ڄڻ بوٽن سان لتاڙيل فٽبال محسوس ڪيو. مان سوچڻ لڳس ته آخر اسان جي ملڪ جي حفاظت ڪندڙ اهي شاگرد ۽ جوان ڪيتري عرصي تائين يونيورسٽين، بلوچستان ۽ ٻين علائقن ۾ فٽبال وانگر استعمال ٿيندا رهندا؟ آخر ڪيستائين اهي تابوتن يا اسپتالن جي اسٽرچرن جي زينت بڻجندا رهندا؟
