بادشاهي ۽ جمهوري حڪومت ۾ فرق جوابدهي جو هوندو آهي. بادشاهه ڪنهن جو به جوابده نه هوندو آهي، پر جمهوري حڪومت جو بنياد ئي عوام ۽ چونڊيل ادارن ڏانهن جوابدهي تي رکيل هوندي آهي. هندستان ۾ برطانوي راڄ کان آزادي جي تحريڪ هلي ته پهريون مطالبو ئي جمهوري يا ذميوار حڪومت جو هو. تنهن ڪري 1892ع ۽ پوءِ 1919ع کان ئي هندستان جي هندوئن ۽ مسلمانن کي مختلف ذميواريون ملڻ شروع ٿيون. هن ذميوار يا جمهوري حڪومت جو آغاز 107 سال اڳ ٿيو. ان جو مطلب عوام کي اختيار ڏيڻ ۽ پوءِ انهن کي جوابدهي جو حق ڏيڻ به هو. برطانوي راڄ ۾ آقا ۽ غلام وارو نظام هو، پر هر سطح تي تڏهن به جوابدهي جو نظام موجود هو. اخبارون تنقيد لاءِ آزاد هيون، ايوانن ۾ کليل تنقيدي تقريرون ٿينديون هيون، ۽ عوامي تنقيد ۽ اعتراضن تي پاليسيون تبديل ٿينديون هيون. جيڪڏهن ڪا غلطي ٿي ويندي هئي ته عدالتي ۽ پارلياماني ڪميشنون ٺهنديون هيون. 1935ع واري انڊيا ايڪٽ کان پوءِ ته باقاعده حڪومتي پارٽي ۽ اپوزيشن موجود هئي، جنهن سان جوابدهي ۽ احتساب جا فورم وڌيڪ اثرائتا ٿي ويا.
پاڪستان جي قيام کان پوءِ به سياسي حڪومتون هجن يا فوجي حڪومتون، هر ڪنهن ذميوار حڪومت جيان آزاد پريس کي منهن ڏنو. شروع وارن يارنهن سالن ۾ مڪمل سياسي حڪومتون هيون، جيڪي پنهنجو سياسي موقف اخبارن ۽ ريڊيو ذريعي پيش ڪنديون هيون. اسيمبلين ۾ ڊگها بحث مباحثا ٿيندا هئا ۽ اپوزيشن جي اعتراضن جا جواب ڏنا ويندا هئا.
1958ع ۾ ايوب خان جو مارشل لا آيو، پر تڏهن به جوابدهي جو سلسلو جاري رهيو. عوام سان رابطي ۾ رهڻ ۽ ملڪ جي اندروني ۽ عالمي معاملن تي اعتماد ۾ وٺڻ جو عمل جاري رهيو. اهو سلسلو ضياءُ الحق ۽ پرويز مشرف جي دورن ۾ به ڪنهن حد تائين جاري رهيو. اهم غير ملڪي دورن کان پوءِ اهي پاڻ يا سندن پرڏيهي وزير ايڊيٽرن کي بريفنگ ڏيندا هئا. وزير، صحافين ۽ اينڪرن سان ملاقاتون ڪندا هئا. وزيراعظم اسيمبلي ۾ باقاعدگي سان شرڪت ڪندا ۽ سوالن جا جواب ڏيندا هئا. محمد خان جوڻيجو ۽ يوسف رضا گيلاني ته هر اجلاس ۾ موجود هوندا هئا ۽ ذاتي طور تي سوالن جا جواب ڏيندا هئا. اهڙي ذميوار حڪومت جو اهو ئي طريقو هجڻ گهرجي. هي ڪا بادشاهي ته ناهي جو وزيراعظم ۽ وزير ايوانن ۾ نه اچن، وزير اعليٰ پريس ڪانفرنس نه ڪن ۽ عوام جي سامهون نه اچن، رڳو ٽي وي اسڪرينن تائين محدود رهن.
تحريڪ انصاف جي حڪومت ۾ ڪيتريون ئي خاميون هيون، پر عمران خان هر هفتي جلسن ۾ خطاب ڪندو هو، مخالفن کي انٽرويو به ڏيندو هو ۽ هر فورم تي پنهنجو موقف پيش ڪندو هو. ان دور ۾ هر وزارت جو هڪ ترجمان به هوندو هو. جيتوڻيڪ ميڊيا سان سندس تعلق ۾ سختيون به هيون، پر ميڊيا جي اهميت کان هو مڪمل واقف هو. موجوده حڪومت، چاهي اها پي ڊي ايم هجي يا موجوده گڏيل حڪومت، بابت اهو تاثر آهي ته اهي تجربيڪار سياستدان آهن، جن کي جمهوريت ۽ سياست جي بنيادي اصولن جي مڪمل ڄاڻ آهي. پر گذريل ڪجهه سالن ۾ حڪومتي رويو پنهنجي تاريخ جي ابتڙ ٿي ويو آهي. جوابدهي کان مڪمل پاسو اختيار ڪيو ويو آهي. پارلياماني، عدالتي، ميڊيا ۽ چونڊن واري جوابدهي جو نظام موجود هجڻ باوجود منجهن عملي طور تي ڪا به جوابدهي نظر نٿي اچي. گهڻا وزير ايوانن ۾ موجود نه هوندا آهن، وزيراعظم ۽ وزير اعليٰ سال ۾ هڪ دفعو اسيمبلي ۾ اچن ته اها سندن وڏي مهرباني سمجهي ويندي آهي. بدقسمتي سان اپوزيشن به غير سنجيده ۽ غير متحرڪ آهي، جيڪا وڏي اپوزيشن هجڻ باوجود پارليامينٽ کي بحث جو فعال فورم نه بڻائي سگهي آهي. حڪومت به ڪنهن سوال کي اهميت نٿي ڏئي.
مون کي ياد آهي ته محمد خان جوڻيجو، بينظير ڀٽو ۽ يوسف رضا گيلاني ملڪي توڙي غير ملڪي معاملن تي اسيمبلي ۾ سوالن جا پاڻ جواب ڏيندا هئا. پر هاڻي اسيمبليون بي اثر ٿي ويون آهن. هي حڪومتن جو بادشاهي رويو ادارن کي ڪمزور ڪري رهيو آهي. پارليامينٽ ئي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جو اصل سرچشمو آهي، پر ان کان پاڻ کي ڌار ڪرڻ پنهنجي وجود کي ڪمزور ڪرڻ برابر آهي. دنيا ۾ جتي به جزوي جمهوريت به آهي، اتي ميڊيا کي جوابدهي جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو آهي. حڪومتون ۽ اپوزيشن پنهنجو موقف ميڊيا ذريعي عوام تائين پهچائين ٿيون، پر هتي ميڊيا کي به نظرانداز ڪيو ويو آهي.
پاڪستان هن وقت عالمي تبديلين جي وچ ۾ آهي. وزيراعظم مختلف ملڪن جا دورا ڪري رهيو آهي، پر عوام کي ڪا به تفصيل نه پئي ملي ته ملڪ ڪهڙي پوزيشن ۾ آهي. اسٽيٽس واضح ناهي. اڳوڻي روايت هئي ته پرڏيهي وزير هر اهم دور کان پوءِ بريفنگ ڏيندا هئا، پر هاڻي اهو سلسلو ختم ٿي چڪو آهي. عوام کي صرف اها ڄاڻ آهي ته حڪومت ڪجهه ڪري رهي آهي، پر ڇا ڪري رهي آهي، ڪنهن کي به خبر ناهي. سو ڳالهه اها آهي ته حڪومت بادشاهي نه پر ذميواري ۽ جوابدهي جو نالو آهي. جڏهن حڪومت جوابدهي کان ڀڄي وڃي ٿي ته عوامي اعتماد ڪمزور ٿي وڃي ٿو. ۽ جڏهن جوابدهي ختم ٿئي ٿي ته آخرڪار چونڊن ۾ عوام به پنهنجو واضح فيصلو ڏئي ڇڏيندو آهي۔
