اڄ هڪ ڀيرو وري عرب ملڪن لاءِ امتحان جي گهڙي اچي بيٺي آهي. هڪ ڀيرو ٻيهر حملو ڪندڙ قوتون آمريڪا ۽ اسرائيل آهن، جڏهن ته نشانو اهو ايران بڻيل آهي، جيڪو گذريل چاليهن سالن کان سخت اقتصادي پابندين هيٺ هلي رهيو آهي۔ هاڻي بحث رڳو جنگ بندي تائين محدود نه رهيو آهي، پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا دنيا ظالم کي ظالم ۽ جارح کي جارح چوڻ جي همت ڪري سگهي ٿي؟
صرف جنگ بندي جو مطالبو ڪافي ناهي، پر ان سان گڏ مستقبل لاءِ واضح حڪمت عملي ۽ صف بندي به وقت جي اهم ضرورت بڻجي چڪي آهي۔ ڇا اسرائيل غزه ۾ بمباري بند ڪئي آهي؟ ڇا فلسطيني اڄ به روزانو شهيد نٿا ڪيا وڃن؟ ڇا بيروت ۽ لبنان ٻيهر تباهي جي ڪناري تي نه پهچي ويا آهن؟ اهڙا سوال هر باشعور انسان جي ذهن ۾ اڀرن ٿا، ۽ اهو سوال به ته ڇا عرب ۽ اسلامي دنيا سميت عالمي برادري ڪنهن وڏي ۽ خطرناڪ ٽڪراءَ کي روڪي سگهي ٿي؟
اهڙي نازڪ صورتحال ۾ اسلام آباد ۾ تازو ٿيل چار ملڪن جي پرڏيهي وزيرن جو اجلاس غير معمولي اهميت رکي ٿو، جيتوڻيڪ ان کي رڳو شروعات چئي سگهجي ٿو۔ هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي کان جاري آمريڪا-اسرائيل ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ ۾ ايندڙ ڪجهه ڏينهن فيصلائتا ثابت ٿي سگهن ٿا۔ جيڪڏهن پاڪستان جون سفارتي ڪوششون جنگ روڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿيون، ته اسلامي دنيا ۾ واحد ايٽمي طاقت طور ان جي اهميت وڌيڪ اجاگر ٿيندي۔
هي ٽڪراءُ ٻن مختلف قوتن جي وچ ۾ آهي—هڪ طرف سپر پاور آمريڪا ۽ ان جي سرپرستي هيٺ اسرائيل، جڏهن ته ٻئي پاسي ايران آهي، جنهن پنهنجي قيادت سميت قربانين جون مثالون قائم ڪري دنيا کي اهو پيغام ڏنو آهي ته مزاحمت زنده رهي ٿي۔ هي صورتحال 1973ع جي عرب-اسرائيل جنگ کان پوءِ جي حالتن جي ياد ڏياري ٿي، جڏهن پهريون ڀيرو عرب دنيا کي “تيل جي طاقت” جو احساس ٿيو هو۔ ان وقت انهن وٽ هڪ اهڙو هٿيار هو، جيڪو عالمي سياست تي اثرانداز ٿي سگهي پيو، پر اصل امتحان ان جي صحيح استعمال ۾ هو۔ ان دور ۾ عرب قيادت وٽ جرئت موجود هئي، جنهن سبب ڪجهه ئي مهينن بعد لاهور ۾ اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿي، جتي 38 ملڪن جي اڳواڻن شرڪت ڪئي ۽ هڪ مضبوط اسلامي بلاڪ جو بنياد وڌو ويو۔ ان بلاڪ جي اڳواڻي پاڪستان جي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو وٽ آئي، جيڪا سندس ڦاسي تائين برقرار رهي۔
1974ع جي ان ڪانفرنس ۾ فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن (PLO) کي فلسطيني عوام جي نمائنده تنظيم تسليم ڪيو ويو ۽ فلسطين کي هڪ آزاد رياست طور مڃتا ڏني وئي۔ ان اتحاد کي آمريڪا ۽ اسرائيل پسند نه ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين ان جي حمايت ڪئي۔ ان کان پوءِ سازشن جو هڪ سلسلو شروع ٿيو، جنهن تحت انهن اڳواڻن کي نشانو بڻايو ويو جيڪي هن اتحاد جا سرگرم حامي هئا۔ پاڪستان ۾ چونڊيل حڪومت جو خاتمو ۽ ڀٽو جي ڦاهي ان سازش جو حصو بڻيا، جنهن سان اسلامي بلاڪ جي تحريڪ ڪمزور ٿي وئي۔
هڪ آمريڪي سفارتڪار جي انٽرويو دوران اهو انڪشاف ٿيو ته اڳوڻي آمريڪي پرڏيهي وزير هينري ڪسنجر ڀٽو کي ڌمڪي ڏني هئي ته جيڪڏهن پاڪستان ايٽمي پروگرام جاري رکيو ته کيس عبرت جو نشان بڻايو ويندو۔ آمريڪا کي خدشو هو ته پاڪستان ٽئين دنيا جي اتحاد ۽ غير جانبدار ملڪن جي تنظيم ذريعي نئين بلاڪ ڏانهن وڌي رهيو آهي۔ ڀٽو پنهنجي ڪتاب ”جيڪڏهن مون کي قتل ڪيو ويو“ ۾ واضح طور لکيو هو ته دنيا ۾ ايٽمي طاقت جو توازن تبديل ٿيڻ وارو آهي، ۽ اسلامي دنيا به ان ميدان ۾ اڳتي وڌندي۔
گذريل چاليهن سالن دوران دنيا جي سياسي نقشي ۾ وڏيون تبديليون آيون۔ عراق، ليبيا، شام ۽ لبنان جهڙا ملڪ تباهه ڪيا ويا، جڏهن ته هاڻي ايران نشاني تي آهي۔ انهن سڀني خلاف هڪ ئي جواز استعمال ڪيو ويو ته اهي هٿيار ٺاهي رهيا آهن. پر وقت ثابت ڪيو ته اهي الزام گهڻو ڪري بي بنياد هئا۔
1980ع ۾ افغانستان ۾ سوويت يونين جي مداخلت کان پوءِ پاڪستان آمريڪا لاءِ اهم بڻجي ويو، جنهن سبب نه صرف مالي مدد ملي، پر ايٽمي پروگرام به جاري رهيو، ۽ 1998ع ۾ پاڪستان ايٽمي طاقت بڻجي سامهون آيو۔
اڄ غزه ۾ ٿيندڙ ظلم تي عرب ۽ اسلامي دنيا جي خاموشيءَ سبب اسرائيل، آمريڪا جي حمايت سان ايران تي حملا ڪرڻ جي جرئت ڪئي پر ايران جي جواب انهن ٻنهي قوتن کي حيران ڪري ڇڏيو، ۽ عالمي سطح تي ان جي حڪمت عملي کي ساراهيو ويو۔ پاڪستان هڪ ڀيرو ٻيهر سفارتي مرڪز بڻجي اڀريو آهي، جتي عرب ملڪن جا نمائندا گڏ ٿيا آهن۔ جيتوڻيڪ اهو اجلاس محدود ملڪن تائين هو، پر ان کي ايران، روس، چين ۽ آمريڪا جي به حمايت حاصل رهي۔
هاڻي اهم سوال اهو آهي ته: ڇا آمريڪا ۽ ايران ڳالهين جي ميز تي ايندا؟ جيڪڏهن ايندا ته انهن جون شرطون ڇا هونديون؟ ۽ سڀ کان اهم، ڇا اڳواڻ ڪنهن به معاهدي تي عمل ڪرڻ لاءِ سنجيده هوندا؟ غزه جو تجربو اسان جي سامهون آهي، جتي معاهدن جي باوجود صورتحال بهتر نه ٿي سگهي۔ آخرڪار، هر جنگ جو انجام ڳالهين تي ٿيندو آهي، پر ان وقت تائين وڏي تباهي ٿي چڪي هوندي آهي۔ قومون پنهنجي اتحاد ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بنياد تي ٻيهر اڀرن ٿيون—۽ شايد اها ئي ايران جي اصل طاقت آهي۔
هاڻي اهم سوال اهو آهي ته: ڇا آمريڪا ۽ ايران ڳالهين جي ميز تي ايندا؟ جيڪڏهن ايندا ته انهن جون شرطون ڇا هونديون؟ ۽ سڀ کان اهم، ڇا اڳواڻ ڪنهن به معاهدي تي عمل ڪرڻ لاءِ سنجيده هوندا؟ غزه جو تجربو اسان جي سامهون آهي، جتي معاهدن جي باوجود صورتحال بهتر نه ٿي سگهي۔ آخرڪار، هر جنگ جو انجام ڳالهين تي ٿيندو آهي، پر ان وقت تائين وڏي تباهي ٿي چڪي هوندي آهي۔ قومون پنهنجي اتحاد ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بنياد تي ٻيهر اڀرن ٿيون—۽ شايد اها ئي ايران جي اصل طاقت آهي۔
