وچ اوڀر جي دل ۾ بيٺل ملڪ ايران ڪمزور ٿي وڃي، يا عالمي سياست جي ڪنهن وڏي طاقت کيس ڪمزور ڪري وڌو، ته ان جا اثر صرف سندس سرحدن تائين محدود نه رهندا. تاريخ شاهد آهي ته جڏهن به ڪنهن اهم جاگرافيائي ۽ توانائيءَ سان مالا مال ملڪ ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو آهي، تڏهن ان جا اثر پاڙيسري علائقن ۽ عالمي قوتن تائين پهتا آهن. ايران، جيڪو صديون پراڻي تهذيب، توانائيءَ جي وسيلن، ۽ اهم سامونڊي رستن تي اثر رسوخ رکي ٿو، جيڪڏهن سياسي يا معاشي طور ڪمزور ٿئي ٿو، ته ان جا اثر پاڪستان، روس، چين ۽ افغانستان تي گهڻ رخا ۽ گهرا پوندا. سياسي، معاشي، سفارتي ۽ سماجي پهلوئن سميت،ان تي جيئن پڙهندڙ رڳو انگ اکر نه، پر علائقي جي نبض کي به محسوس ڪري سگهن.
ايران وچ اوڀر ۾ هڪ اهم جاگرافيائي پُل آهي. هو خليج فارس جي ڪناري تي بيٺل آهي، جتان دنيا جي تيل جو وڏو حصو گذري ٿو. جيڪڏهن ايران ڪمزور ٿئي ٿو، ته اهو صرف هڪ ملڪ جي ڪمزوري نه هوندي، پر هڪ طاقت جي محور جو لوڏو هوندو. اهڙو لوڏو علائقي جي سياسي توازن، توانائيءَ جي منڊي، ۽ سلامتيءَ جي حڪمت عملين کي تبديل ڪري سگهي ٿو. پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ ڊگهي سرحد آهي. ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا مذهبي، ثقافتي ۽ واپاري بنيادن تي ٻڌل آهن. جيڪڏهن ايران سياسي طور ڪمزور ٿئي ٿو ت سرحدي سيڪيورٽي جا مسئلا وڌي سگهن ٿا انتهاپسند گروهن کي سرگرم ٿيڻ جو موقعو ملي سگهي ٿو. بلوچستان واري علائقي ۾ عدم استحڪام وڌي سگهي ٿو.
پاڪستان کي پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ نئون توازن قائم ڪرڻو پوندو، خاص طور تي جڏهن هو سعودي عرب ۽ ٻين عرب ملڪن سان لاڳاپا به برقرار رکي ٿو. ايران جي ڪمزوري سان پاڪستان تي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو ته هو ڪنهن هڪ بلاڪ سان وڌيڪ ويجهڙائي اختيار ڪري. ايران پاڪستان لاءِ توانائيءَ جو اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. گئس پائيپ لائين منصوبو، جيڪو سالن کان تعطل جو شڪار رهيو آهي، ايران جي ڪمزوريءَ سان يا ته مڪمل طور بند ٿي سگهي ٿو يا وري نئين شرطن سان اڳتي وڌي سگهي ٿو سرحدي واپار گهٽجي سگهي ٿو غير رسمي واپار ۽ اسمگلنگ وڌي سگهي ٿي توانائيءَ جي قيمتن ۾ اضافو پاڪستان جي معيشت تي بوجھ وجهي سگهي ٿو.
روس ۽ ايران شام ۽ ٻين علائقن ۾ هڪٻئي جا ساٿي رهيا آهن. جيڪڏهن ايران ڪمزور ٿئي ٿو ته
وچ اوڀر ۾ روس جي اثر رسوخ کي ڌڪ لڳي سگهي ٿو روس کي پنهنجي فوجي ۽ سفارتي حڪمت عملي نئين سر ترتيب ڏيڻي پوندي. مغربي قوتن کي علائقي ۾ وڌيڪ جاءِ ملي سگهي ٿي. روس، جيڪو اڳ ئي مغرب سان ڇڪتاڻ ۾ آهي، ايران جي ڪمزوريءَ کي پنهنجي لاءِ هڪ اسٽرٽيجڪ نقصان سمجهي سگهي ٿو. روس ۽ ايران ٻئي توانائيءَ جا وڏا برآمد ڪندڙ ملڪ آهن. جيڪڏهن ايران عالمي منڊي مان ڪمزور ٿئي ٿو ت تيل ۽ گئس جون قيمتون عارضي طور وڌي سگهن ٿيون. روس کي منڊي ۾ وڌيڪ حصو ملي سگهي ٿو. پر ڊگهي عرصي ۾ علائقائي عدم استحڪام توانائيءَ جي رستن کي غير محفوظ بڻائي سگهي ٿو.
چين ايران ۾ وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي. چين لاءِ ايران رڳو تيل جو ذريعو ناهي، پر "بيلٽ اينڊ روڊ” رٿا جو اهم حصو آهي ايران جي ڪمزوري سان چيني سيڙپڪاري خطري ۾ پئجي سگهي ٿي. واپاري رستا متاثر ٿي سگهن ٿا. چين کي پنهنجي توانائيءَ جي فراهمي لاءِ متبادل ذريعا ڳولڻا پوندا. چين هميشه غير مداخلتي پاليسي اختيار ڪئي آهي. جيڪڏهن ايران تي دٻاءُ وڌي ٿو، ته چين کي عالمي فورمن تي ايران جي حمايت ڪرڻ يا توازن رکڻ جو ڏکيو فيصلو ڪرڻو پوندو. چين شايد ايران جي ڪمزوريءَ کي سفارتي موقعو بڻائي، وڌيڪ اثر رسوخ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري.
افغانستان اڳ ئي سياسي ۽ معاشي بحرانن جو شڪار آهي. جيڪڏهن ايران ڪمزور ٿئي ٿو ته سرحدي واپار گهٽجي سگهي ٿو. منشيات ۽ هٿيارن جي غير قانوني واپار ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو. پاڻي ۽ وسيلن جا تڪرا ايران ۽ افغانستان جي وچ ۾ پاڻيءَ جا معاملا اڳ ئي حساس آهن. ڪمزور ايران شايد انهن معاملن ۾ سخت موقف اختيار ڪري يا وري پنهنجي اندروني بحران سبب انهن کي نظرانداز ڪري.علائقائي طاقت جو تواز ايران وچ اوڀر ۾ هڪ اهم شيعه طاقت طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس ڪمزوري سان سعودي عرب ۽ ٻين سني ملڪن جو اثر وڌي سگهي ٿو اسرائيل ۽ آمريڪا جهڙن ملڪن کي اسٽرٽيجڪ فائدو ملي سگهي ٿو علائقي ۾ نوان اتحاد ٺهي سگهن ٿا اهو طاقت جو توازن ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا تائين به اثرانداز ٿيندو عالمي توانائي مارڪي ايران وٽ دنيا جا وڏا تيل ۽ گئس جا ذخيرا آهن. سندس ڪمزوري سان تيل جون قيمتون غير مستحڪم ٿي سگهن ٿيون عالمي مهانگائي وڌي سگهي ٿي توانائي درآمد ڪندڙ ملڪن تي معاشي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو پاڪستان جهڙا ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن، وڌيڪ مشڪلاتن ۾ ڦاسي سگهن ٿا.
ڪمزور ايران مان پناهگيرن جو وهڪرو پاڙيسري ملڪن ڏانهن وڌي سگهي ٿو. پاڪستان ۽ افغانستان اڳ ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري رهيا آهن انساني حقن جا مسئلا اڀري سگهن ٿا سماجي خدمتن تي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو ثقافتي ۽ فرقيواراڻا تڪرار وڌي سگهن ٿا. عالمي سياست ۾ هر ڪمزوري ڪنهن ٻئي لاءِ موقعو هوندي آهي. ايران جي ڪمزوري سان: آمريڪا ۽ يورپي يونين پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا. روس ۽ چين ايران کي بچائڻ لاءِ وڌيڪ سرگرم ٿي سگهن ٿا پاڪستان کي سفارتي توازن برقرار رکڻ لاءِ ڏکيا فيصلا ڪرڻا پوندا. محدود ڪمزوري: ايران اندروني معاشي بحران ۾ مبتلا ٿئي پر نظام برقرار رهي. سياسي تبديلي، حڪومت ۾ بنيادي تبديلي اچي علاقائي تڪرار: سڌو فوجي ٽڪراءُ پيدا ٿئي معاشي پابندين ۾ شدت: عالمي پابنديون وڌن هر منظرنامو مختلف شدت سان پاڙيسري ملڪن کي متاثر ڪندو.ان ڳالھ جو نتيجو ھي نڪرندو ته
ايران ڪمزور ٿئي ٿو، ته اهو رڳو هڪ ملڪ جي سياسي تبديلي نه هوندي، پر هڪ علائقائي زلزلو هوندو. پاڪستان لاءِ اهو آزمائش جو وقت هوندو سفارتڪاري، توانائي پاليسي ۽ داخلي استحڪام جي حوالي سان. روس لاءِ اهو وچ اوڀر ۾ پنهنجي اثر جي حفاظت جو سوال هوندو. چين لاءِ واپار ۽ توانائيءَ جي سلامتي اهم هوندي. افغانستان لاءِ اهو بقا ۽ استحڪام جو امتحان هوندو. عالمي سياست ۾ ڪو به خلا خالي نٿو رهي. جيڪڏهن ايران ڪمزور ٿئي ٿو، ته اهو خلا ڪنهن نه ڪنهن طاقت سان ڀرجي ويندو. سوال اهو آهي ته اهو ڀرڻ امن سان ٿيندو يا ٽڪراءَ سان.
آخرڪار، قومن جي تقدير صرف طاقت سان نه، پر حڪمت، توازن ۽ ڏاهپ سان ٺهندي آهي. علائقي جي ملڪن لاءِ وقت جي تقاضا آهي ته هو تڪرارن بدران تعاون جي راهه اختيار ڪن، ڇو ته جنگ جا شعلا ڪنهن هڪ سرحد تائين محدود ناهن رهندا ۽ تاريخ جا ورق چون ٿا ته دنيا جا وڏا تڪرار تباھي جو سبب ۽ انسانن جون قربانيون سڀ ڪنھن طاقت جي شوق ۽ حاڪمن جي حڪمراني لاءِ ٿيا آھن۔
