دنيا جي سياسي ۽ معاشي حالتن تي نظر وجهجي ته صاف محسوس ٿئي ٿو ته ڪجهه علائقا اهڙا آهن جيڪي پنهنجي جاگرافيائي اهميت سبب سدائين عالمي ڌيان جو مرڪز بڻيل رهندا آهن. وچ اوڀر جو علائقو هرمز به انهن مان هڪ آهي. هتي پيدا ٿيندڙ هر ننڍي يا وڏي ڇڪتاڻ جو اثر رڳو علائقي تائين محدود نٿو رهي، پر سڌي طرح سڄي دنيا جي معيشت ۽ توانائي جي فراهمي تي به پوي ٿو. تازين ڏينهن ۾ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب هرمز جو سامونڊي لنگهه ٻيهر عالمي ڌيان جو مرڪز بڻجي ويو آهي. دنيا جي وڏن ملڪن جا سياسي ماهر، واپار سان لاڳاپيل ادارا ۽ توانائي جي شعبي جا ڄاڻو هن صورتحال کي وڏي ڳڻتي سان ڏسي رهيا آهن، ڇاڪاڻ ته هرمز جو سامونڊي لنگهه عالمي تيل واپار لاءِ انتهائي اهم حيثيت رکي ٿو.
هرمز جو سامونڊي لنگهه دنيا جي اهم ترين سامونڊي واپاري رستن مان هڪ آهي. وچ اوڀر جا ڪيترائي ملڪ پنهنجو خام تيل هن لنگهه ذريعي دنيا جي ٻين ملڪن ڏانهن موڪلين ٿا. سعودي عرب، عراق، ڪويت، گڏيل عرب امارات ۽ ايران جهڙا ملڪ وڏي مقدار ۾ تيل پيدا ڪن ٿا ۽ ان تيل جي وڪري لاءِ هي سامونڊي رستو سڀ کان اهم سمجھيو ويندو آهي. اندازن موجب دنيا جي وڏي حصي جيترو خام تيل روزانو هن لنگهه مان گذري ٿو. جيڪڏهن ڪنهن به سبب جي ڪري هن رستي ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي ته عالمي تيل مارڪيٽ تي فوري اثر پوي ٿو ۽ قيمتن ۾ تيزي سان واڌ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.
تازو پيدا ٿيل صورتحال ۾ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ بعد عالمي مارڪيٽن ۾ تيل جون قيمتون ٻيهر مٿي وڃڻ لڳيون آهن. توانائي سان لاڳاپيل ماهرن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن هي ڇڪتاڻ ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ته عالمي معيشت کي نئون دٻاءُ برداشت ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. دنيا اڳ ئي معاشي مشڪلاتن، مهانگائي ۽ واپار ۾ سستي جهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي. اهڙي حالت ۾ توانائي جي قيمتن ۾ واڌ ڪيترن ملڪن لاءِ وڌيڪ ڏکيو حال پيدا ڪري سگهي ٿي.
آمريڪا ڊگهي عرصي کان وچ اوڀر ۾ پنهنجي اثر کي مضبوط رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي. ان جي پاليسي هميشه اها رهي آهي ته عالمي توانائي جي رستن تي استحڪام قائم رهي ۽ تيل جي فراهمي ۾ ڪا وڏي رڪاوٽ پيدا نه ٿئي. ان مقصد لاءِ آمريڪا ڪيترائي ڀيرا سامونڊي گشت وڌايو، فوجي اتحاد قائم ڪيا ۽ علائقي جي ملڪن سان ويجها لاڳاپا پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر ايران پنهنجي جاگرافيائي حيثيت ۽ فوجي صلاحيت سبب هن علائقي ۾ اهم قوت طور موجود آهي. ان ڪري هرمز جي سامونڊي لنگهه بابت ڪنهن به فيصلي ۾ ايران جو ڪردار اهميت رکي ٿو.
ايران جو موقف هميشه اهو رهيو آهي ته جيڪڏهن ان تي معاشي يا فوجي دٻاءُ وڌايو ويو ته هو پنهنجي قومي مفادن جي حفاظت لاءِ هر قدم کڻي سگهي ٿو. ايران ڪيترائي ڀيرا اهو به چئي چڪو آهي ته جيڪڏهن ان جي تيل برآمدات کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هو هرمز جي سامونڊي لنگهه ۾ واپار کي محدود ڪرڻ تي مجبور ٿي سگهي ٿو. اهڙي بيان سبب عالمي مارڪيٽن ۾ فوري طور تي بي چيني پيدا ٿي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته دنيا جي توانائي جو وڏو حصو هن رستي سان جڙيل آهي.
موجوده صورتحال ۾ عالمي مارڪيٽن ۾ واپار ڪندڙ ادارا به وڏي احتياط سان قدم کڻي رهيا آهن. واپار سان لاڳاپيل ڪيترائي ادارا پنهنجي حساب ڪتاب ۾ تبديليون آڻي رهيا آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪ متبادل توانائي ذريعن ڏانهن به وڌيڪ ڌيان ڏيڻ لڳا آهن. توانائي جي شعبي جا ڄاڻو چون ٿا ته جيڪڏهن عالمي برادري وقت سر سنجيده قدم نه کنيا ته مستقبل ۾ توانائي جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو بڻجي سگهي ٿي.
هرمز جي سامونڊي لنگهه بابت ڇڪتاڻ کي سمجهڻ لاءِ تاريخي پس منظر کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ اختلاف نوان ناهن. ڪيترن ڏهاڪن کان ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا تناؤ جو شڪار رهيا آهن. مختلف وقتن تي پابنديون، سياسي بيان بازي ۽ سفارتي دٻاءُ هن تڪرار کي وڌيڪ پيچيده بڻائيندا رهيا آهن. ڪيترائي ڀيرا ڳالهين جي ڪوشش به ٿي آهي، پر مڪمل اعتماد بحال نه ٿي سگهيو آهي. ان تڪرار جو اثر رڳو ٻن ملڪن تائين محدود ناهي. وچ اوڀر جو علائقو اڳ ئي ڪيترن سياسي ۽ فوجي تڪرارن جو مرڪز رهيو آهي. شام، يمن ۽ ٻين علائقن ۾ پيدا ٿيندڙ بحرانن سبب عالمي ڌيان اڳ ئي هن علائقي تي مرڪوز آهي. اهڙي حالت ۾ جيڪڏهن هرمز جي سامونڊي لنگهه بابت ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته ان جا اثر وڌيڪ وسيع ٿي سگهن ٿا.
توانائي جي عالمي مارڪيٽ انتهائي حساس آهي. جڏهن به ڪنهن اهم تيل پيدا ڪندڙ علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته مارڪيٽ فوري ردعمل ڏيکاري ٿي. واپار ڪندڙ ادارا خدشن جي بنياد تي فيصلا ڪن ٿا ۽ نتيجي طور قيمتن ۾ تيزي سان واڌ يا گهٽتائي اچي سگهي ٿي. موجوده صورتحال ۾ به ڪجهه اهڙو ئي ڏسڻ ۾ اچي رهيو آهي.
هن صورتحال جو سڀ کان وڏو اثر انهن ملڪن تي پوي ٿو جيڪي تيل درآمد ڪن ٿا. پاڪستان جهڙا ملڪ پنهنجي توانائي جي ضرورتن جو وڏو حصو ٻاهرين ملڪن کان ايندڙ تيل ذريعي پورو ڪن ٿا. جڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ تيل مهانگو ٿئي ٿو ته ملڪ اندر پيٽرول ۽ ڊيزل جون قيمتون به وڌي وڃن ٿيون. نتيجي طور ٽرانسپورٽ جا خرچ وڌن ٿا، سامان مهانگو ٿئي ٿو ۽ عام ماڻهو جي زندگي وڌيڪ مشڪل بڻجي وڃي ٿي.
پاڪستان سميت ڪيترن ملڪن لاءِ ضروري آهي ته هو توانائي جي متبادل ذريعن تي وڌيڪ ڌيان ڏين. سج جي روشني مان توانائي پيدا ڪرڻ، هوا ذريعي بجلي ٺاهڻ ۽ پاڻي جي ذريعن کي بهتر نموني استعمال ڪرڻ جهڙا قدم مستقبل لاءِ اهم ثابت ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن ملڪ توانائي جي اهڙن منصوبن تي سنجيدگي سان ڪم ڪن ٿا ته تيل تي دارومدار گهٽائي سگهجي ٿو. عالمي سياست جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته سامونڊي واپاري رستن جي اهميت هميشه وڏي رهي آهي. جيڪي ملڪ انهن رستن تي اثر رکندا آهن اهي عالمي واپار ۽ معيشت تي به اثرانداز ٿيندا آهن. هرمز جو سامونڊي لنگهه به اهڙي ئي اهميت رکي ٿو. ان ڪري جڏهن به هتي ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته عالمي سياست ۾ وڏي بحث جو موضوع بڻجي وڃي ٿي.اڄ جي دور ۾ دنيا اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڳنڍيل ٿي چڪي آهي. هڪ علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ بحران جا اثر جلد ئي ٻين ملڪن تائين پهچي وڃن ٿا. توانائي، واپار ۽ معيشت هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن. ان ڪري عالمي برادري لاءِ ضروري آهي ته هو گڏجي اهڙن مسئلن جو حل ڳولين. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجي ٿي ۽ سفارتي ڳالهين ذريعي مسئلن جو حل نڪري ٿو ته نه رڳو هرمز جي سامونڊي لنگهه ۾ استحڪام اچي سگهي ٿو پر عالمي مارڪيٽن ۾ به اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو. ٻي صورت ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان عالمي معيشت کي نئين بحران کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته هرمز جو سامونڊي لنگهه رڳو هڪ جغرافيائي جڳهه ناهي، پر عالمي معيشت، توانائي جي فراهمي ۽ سياسي طاقت جي توازن سان ڳنڍيل هڪ انتهائي اهم نقطو آهي. آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ هن اهم سامونڊي رستي کي ٻيهر عالمي سياست جو مرڪز بڻائي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن عالمي قيادت ذميواري سان قدم کڻي ٿي ۽ سفارتي رستن ذريعي مسئلن جو حل ڳولي ٿي ته شايد دنيا کي وڏي بحران کان بچائي سگهجي. ٻي صورت ۾ توانائي مارڪيٽ ۽ عالمي معيشت کي ڊگهي عرصي تائين غير يقيني صورتحال کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.
