سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل مالي سال 2026-27 جي بجيٽ هڪ ڀيرو وري اهو سوال اٿاريو آهي ته آخر حڪومتن جي معاشي ترجيحن جو مرڪز عوام آهي يا رڳو سرڪاري انگ اکر ۽ آمدني وڌائڻ جا هدف؟ بجيٽ جي انگن اکرن، ترقياتي منصوبن ۽ مالي دعوائن کان هٽي ڪري جيڪڏهن عام ماڻهوءَ جي نظر سان هن بجيٽ جو جائزو ورتو وڃي ته ڪيترائي اهڙا سوال سامهون اچن ٿا جن جا اطمينان بخش جواب حڪومت وٽ شايد موجود نه هجن. بجيٽ جو سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل پاسو اهو آهي ته مختلف شعبن ۾ ڏنڊن، فيسن ۽ محصولن ۾ نمايان واڌ ڪئي وئي آهي، جڏهن ته سرڪاري ملازمن جي پگهارن ۾ صرف 7 سيڪڙو اضافو ڪيو ويو آهي. ان صورتحال عوام ۾ اهو تاثر پيدا ڪيو آهي ته حڪومت آمدني وڌائڻ لاءِ ته وڏي سرگرمي ڏيکاري رهي آهي پر عوام کي رليف ڏيڻ وقت سندس هٿ ڏاڍا تنگ ٿي وڃن ٿا.
بجيٽ جي تنقيدي جائزي دوران سڀ کان پهرين اها ڳالهه سامهون اچي ٿي ته حڪومت جي مالي پاليسي جو بنيادي زور آمدني گڏ ڪرڻ تي آهي. مثال طور اي-چالان جي ڏنڊ کي ڏهه هزار رپين تائين پهچائڻ جو فيصلو پنهنجي جاءِ تي ٽريفڪ قانونن جي پاسداري لاءِ اهم ٿي سگهي ٿو، پر جڏهن ساڳئي وقت سرڪاري ملازمن جي پگهارن ۾ رڳو 7 سيڪڙو اضافو ڪيو وڃي ته پوءِ عوام کي اهو محسوس ٿيڻ فطري آهي ته حڪومت هڪ هٿ سان گهڻو ڪجهه وٺي رهي آهي ۽ ٻئي هٿ سان تمام ٿورو واپس ڏئي رهي آهي.
اها صورتحال ماڻهن کي پيٽروليم شين جي قيمتن واري حڪومتي رويي جي ياد ڏياري ٿي. جڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ اگهه وڌن ٿا ته پيٽرول ۽ ڊيزل جي قيمتن ۾ هڪ ئي ڀيري 50، 100 يا 150 رپيا في ليٽر تائين اضافا ڏسڻ ۾ اچن ٿا، پر جڏهن عالمي مارڪيٽ ۾ گهٽتائي ٿئي ٿي ته عوام کي رليف صرف ڪجهه رپين تائين محدود هوندو آهي. سنڌ بجيٽ بابت به ڪيترن حلقن جو اهو ئي تاثر آهي ته حڪومت محصولن، ڏنڊن ۽ مختلف مدن ۾ وصولين ذريعي عوام کان وڌ کان وڌ وسيلا حاصل ڪرڻ چاهي ٿي، جڏهن ته انهن ئي وسيلن مان عوام کي واپس ملندڙ رليف اٽي ۾ لوڻ برابر آهي. ملڪ ۾ مهانگائي جي شرح، بجلي، گئس، تعليم، صحت ۽ روزمره استعمال جي شين جي قيمتن ۾ مسلسل واڌ کي نظر ۾ رکيو وڃي ته 7 سيڪڙو اضافو عملي طور تي ملازمن جي قوت خريد ۾ ڪو نمايان فرق آڻڻ جي قابل نظر نٿو اچي. حقيقت اها آهي ته گذريل ڪجهه سالن دوران مهانگائي عام ماڻهن جي زندگي کي سخت متاثر ڪيو آهي. اهڙي صورتحال ۾ پگهارن جو معمولي اضافو ملازمن جي مالي مشڪلاتن کي گهٽائڻ بدران شايد رڳو علامتي قدم ثابت ٿئي.
ٻئي طرف حڪومت دعويٰ ڪري ٿي ته بجيٽ ۾ ترقياتي منصوبن لاءِ وڏي رقم رکي وئي آهي. يقيناً ترقياتي خرچ ڪنهن به صوبي جي معاشي ترقي لاءِ ضروري هوندا آهن، پر سوال اهو آهي ته گذريل ڪيترن سالن کان اربين رپيا خرچ ٿيڻ باوجود عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ ڪهڙي بنيادي تبديلي آئي آهي؟ سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ اڄ به پيئڻ جي صاف پاڻي، معياري صحت، تعليم، روڊن ۽ نيڪال جي نظام جهڙيون بنيادي سهولتون موجود ناهن. جيڪڏهن ترقياتي بجيٽن جا نتيجا عوام جي زندگي ۾ نظر نه اچن ته پوءِ وڏن انگن اکرن جي اهميت محدود ٿي وڃي ٿي.
هن بجيٽ جو هڪ ٻيو اهم پاسو ٽيڪس ۽ غير ٽيڪس آمدني وڌائڻ تي زور آهي. اصولي طور تي حڪومتن لاءِ آمدني وڌائڻ ضروري هوندي آهي، پر ان جو بنيادي مقصد عوام کي بهتر سهولتون فراهم ڪرڻ هجڻ گهرجي. جيڪڏهن آمدني ۾ واڌ جو بار عام شهرين تي پوي ۽ ان جي بدلي ۾ صحت، تعليم، روزگار ۽ سماجي تحفظ جي صورت ۾ مناسب فائدا نه ملن ته پوءِ اهڙي پاليسي تي تنقيد ٿيڻ لازمي آهي.
سنڌ ۾ بيروزگاري اڄ به هڪ وڏو مسئلو آهي. لکين نوجوان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ باوجود روزگار کان محروم آهن. بجيٽ ۾ جيڪڏهن روزگار پيدا ڪرڻ بابت واضح ۽ قابل عمل حڪمت عملي نظر نه اچي ته نوجوانن جون اميدون وڌيڪ متاثر ٿينديون. ساڳي ريت زرعي شعبي، ننڍن ڪاروبارن ۽ صنعتن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ به اهڙا قدم گهربل آهن جيڪي رڳو اعلانن تائين محدود نه هجن پر عملي نتيجا به ڏين.
تعليم ۽ صحت جا شعبا ڪنهن به سماج جي ترقيءَ جو بنياد هوندا آهن. جيڪڏهن بجيٽ ۾ انهن شعبن لاءِ وڌيڪ وسيلا مختص به ڪيا ويا آهن ته اصل سوال انهن وسيلن جي شفاف ۽ مؤثر استعمال جو آهي. سنڌ ۾ هزارين اسڪول بنيادي سهولتن کان محروم آهن، جڏهن ته ڪيترين سرڪاري اسپتالن ۾ دوائن ۽ عملي جي کوٽ جون شڪايتون عام آهن. عوام اهو ڏسڻ چاهي ٿو ته بجيٽ جا انگ اکر زميني حقيقتن ۾ ڪڏهن تبديل ٿيندا. ان بجيٽ جو سياسي ۽ سماجي پيغام به غور طلب آهي. جڏهن حڪومت ڏنڊن ۽ محصولن ۾ واڌ ڪري ٿي پر پگهارن ۽ عوامي رليف ۾ محدود اضافو ڪري ٿي ته اهو پيغام وڃي ٿو ته حڪومت جي پهرين ترجيح مالي وصوليون آهن، نه ته عوامي ڀلائي. اهو تاثر حڪومت ۽ عوام جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿو.
سنڌ کي هن وقت اهڙي بجيٽ جي ضرورت هئي جيڪا عوامي اعتماد بحال ڪري، روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري، مهانگائي جي اثرن کي گهٽائي ۽ سماجي خدمتن کي بهتر بڻائي. افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته موجوده بجيٽ ۾ اهڙو واضح ۽ مضبوط عوامي رليف پيڪيج نظر نٿو اچي جيڪو عام شهرين کي اهو احساس ڏياري سگهي ته حڪومت واقعي سندن مالي مشڪلاتن کي سمجهي ٿي.
