اڳرائي يا جارحيت ۽ تشدد رڳو ذاتي دشمني يا ڪاوڙ جا نشان نه آهن، پر اهي اسان جي سماجي ۽ عوامي صحت لاءِ انتهائي گهرا چئلينج آهن، جن کي سمجهڻ لاءِ نفسياتي ۽ سماجي پاسن تي نظر وجهڻ ضروري آهي. نفسياتي ماهرن موجب اڳرائي يا ائگريشن هڪ اهڙو عمل آهي جنهن جو بنيادي مقصد ڪنهن ٻئي انسان کي ارادي طور تي نقصان پهچائڻ هوندو آهي، جڏهن ته اهو ٻيو شخص ان تڪليف کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. هي وصف اسان کي ٻڌائي ٿي ته اڳرائي ڪو رڳو خيال يا لڪل جذبو ناهي، پر هي هڪ اهڙو رويو آهي جيڪو عملي طور ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان جو فوري مقصد جسماني، نفسياتي يا سماجي لاڳاپن کي نقصان پهچائڻ هوندو آهي. ان ۾ حملو ڪندڙ جو ارادو تمام اهم آهي؛ جيڪڏهن ڪنهن کان حادثاتي طور ڪا غلطي ٿي وڃي يا ڪنهن عمل ۾ نشانو بڻجندڙ شخص پاڻ ان کان بچڻ نه چاهيندو هجي، جهڙوڪ خود آزاري يا خودڪشي، ته ان کي هن علمي وصف موجب اڳرائي نه چيو ويندو. تشدد وري اڳرائيءَ جي هڪ انتهائي سخت شڪل آهي، جنهن جو مقصد رڳو تڪليف ڏيڻ نه پر سخت جسماني نقصان، موت يا ڳرو زخم پهچائڻ هوندو آهي. مطلب ته هر تشدد وارو عمل اڳرائي ته آهي، پر هر اڳرائي وارو عمل تشدد ناهي، جيئن ڪنهن کي گاريون ڏيڻ يا معمولي ڌڪو ڏيڻ جارحاڻو عمل ته ٿي سگهي ٿي پر ان کي لازمي طور تشدد نه چيو ويندو، ڇاڪاڻ ته تشدد ان تسلسل جي آخري ۽ موتمار حد آهي.
محققن اڳرائيءَ کي مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي ته جيئن ان جي پويان لڪل مقصدن کي سمجهي سگهجي، جنهن ۾ جسماني تشدد، زباني تذليل ۽ سماجي طور تي ڪنهن جي خلاف افواهه پکيڙي کيس اڪيلو ڪرڻ شامل آهن. ڪڏهن اها اڳرائي رڳو ڪاوڙ جي نتيجي ۾ تڪڙي ظاهر ٿيندي آهي، ته ڪڏهن وري ان کي هڪ اوزار طور استعمال ڪيو ويندو آهي ته جيئن سماجي رتبو يا وسيلا حاصل ڪري سگهجن. هي معاملو ان وقت وڌيڪ سنگين ٿي وڃي ٿو جڏهن اڳرائي ۽ تشدد جا رخ ”صنفي“ بڻجي وڃن ٿا. صنفي بنيادن تي تشدد تڏهن جنم وٺي ٿو جڏهن ان جون پاڙون مردن ۽ عورتن جي وچ ۾ طاقت جي غير برابري، پدرشاهي نظام ۽ ثقافتي روايتن ۾ پيل هجن. هي تشدد ڪو اتفاقي واقعو ناهي، پر هڪ منظم نظام آهي جنهن ذريعي عورتن ۽ ڇوڪرين کي رڳو سندن جنس جي ڪري نشانو بڻائي مٿن غلبو پاتو ويندو آهي. عالمي فريم ورڪ، جهڙوڪ بيليم دو پارا ڪنوينشن (Belém do Pará Convention)، پڻ ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته عورتن تي تشدد ۾ هر اهو عمل شامل آهي جيڪو کين عوامي يا نجي زندگي ۾ موت، جسماني يا نفسياتي صدمو پهچائي. هي ڪنوينشن عورتن جي حقن ۽ تحفظ جي حوالي سان دنيا جو هڪ انتهائي اهم ۽ تاريخي معاهدو آهي، جنهن جو پورو نالو "عورتن خلاف تشدد جي روڪٿام، سزا ۽ خاتمي لاءِ بين-آمريڪي ڪنوينشن” آهي. هي معاهدو 9 جون 1994ع تي برازيل جي شهر بيليم دو پارا ۾ آمريڪي رياستن جي تنظيم (OAS) پاران منظور ڪيو ويو هو، جيڪو اڄ به سڄي دنيا ۾ صنفي تشدد جي روڪٿام لاءِ هڪ بنيادي دستاويز طور سڃاتو وڃي ٿو.
سماجي نفسيات اسان کي سيکاري ٿي ته اسان جي سماج ۾ مردن جي جسماني غلبي ۽ عورتن جي محتاجيءَ کي هڪ سوچيل سمجهيل تربيت ذريعي هٿي ڏني ويندي آهي، جنهن ڪري گهريلو ماحول ۾ تشدد اڪثر ڪري ”غيرت“ يا ڪنٽرول جي نالي تي ڪيو ويندو آهي. عورتون ۽ پوئتي پيل طبقا تشدد جي انهن روين جا سڀ کان وڌيڪ شڪار ٿين ٿا، جن کي نه رڳو جسماني زخم پر ڊگهي عرصي تائين نفسياتي صدمو، سماجي اڪيلائي ۽ معاشي محتاجيءَ جو عذاب ڀوڳڻو پوي ٿو. برازيل ۾ ڪيل هڪ تاريخي مطالعي هن صورتحال جي سنگينيءَ کي وڏي واڪي بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ لکين عورتن جي انگن اکرن جو جائزو ورتو ويو. ان تحقيق موجب جن عورتن اڳ ۾ تشدد جي شڪايت ڪئي هئي، انهن جي حياتيءَ کي عام عورتن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو خطرو هو. خاص طور تي ٻارن ۾ موت جو خطرو 523 ڀيرا ۽ نوجوان ڇوڪرين ۾ 116 ڀيرا وڌيڪ ڏٺو ويو، جڏهن ته پيرسن عورتن ۾ اهو خطرو 326 ڀيرا وڌيڪ هو. اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته تشدد جو هڪ چڪر آهي، جيڪو هڪ ڀيرو شروع ٿيڻ کانپوءِ جيڪڏهن روڪيو نه ويو ته اهو موتمار ثابت ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ ته اڪثر ڪيسن ۾ جوابدار ويجها مائٽ يا گهريلو ڀاتي هوندا آهن ۽ گهر ئي تشدد جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻجي ويندو آهي.
پاڪستان جي صورتحال، خاص طور تي سنڌ صوبي ۾، انتهائي ڳڻتي جوڳي آهي، جتي پدرشاهي سوچ ۽ جاگيرداري ڍانچي ”ڪارو ڪاري“ جهڙين رسمن کي جنم ڏنو آهي. پاڪستان کي عورتن لاءِ دنيا جو هڪ خطرناڪ ترين ملڪ قرار ڏنو ويو آهي، جتي خانگي تشدد جي شرح ڪجهه ريسرچ رپورٽن موجب 85 کان 90 سيڪڙو تائين آهي. 2021 کان 2024 جي وچ ۾ قومي انگن اکرن مطابق ساڍا ست هزار کان وڌيڪ عورتون قتل ڪيون ويون، جن ۾ 1,553 واقعا رڳو غيرت جي نالي تي قتل جا هئا. ان کانسواءِ 17,771 جنسي ڏاڍائيءَ جا ڪيس ۽ هڪ لک 73 هزار کان وڌيڪ تشدد جون رپورٽون درج ٿيون. حيرت جي ڳالهه اها آهي ته قانوني سڌارن جي باوجود اهي واقعا گهٽجڻ بدران وڌي رهيا آهن، جيڪا ڳالهه اسان جي سماجي ۽ قانوني نظام جي ناڪاميءَ کي ظاهر ڪري ٿي. سنڌ ۾ خاص طور تي وومين ايڪشن فورم پاران دستاويزي طور گڏ ڪيل انگ اکر ٻڌائين ٿا ته گذريل ٽن سالن ۾ صنفي تشدد جا 2,564 کان وڌيڪ ڪيس سامهون آيا، جن مان 90 سيڪڙو ڪيسن ۾ جوابدار خاندان جا پنهنجا فرد هئا. سنڌ جي هن ڏکي صورتحال ۾ وومين لائرز فورم سنڌ جو ڪردار تمام گهڻو اهم آهي. هي فورم نه رڳو عورتن جي حقن جي پهريداري ڪري ٿو پر متاثر عورتن کي مفت قانوني مدد فراهم ڪري کين انصاف جي دروازن تائين پهچائي ٿو. سنڌ ۾ 2024 جي شروعاتي انگن اکرن مطابق 134 غيرت جي نالي تي قتل، 243 جنسي ڏاڍائيون ۽ 2,645 اغوا جا واقعا رپورٽ ٿيا آهن، جيڪي هڪ تمام وڏي الميي جي نشاندهي ڪن ٿا.
پوئتي پيل طبقا، غريب ٻهراڙي جون عورتون ۽ مذهبي اقليتون، خاص طور تي اهي ڇوڪريون جيڪي جبري مذهب جي تبديلي ۽ ننڍي عمر جي شاديءَ جي مسئلن جو شڪار آهن، اهي هن تشدد جو سڀ کان وڏو بار کڻن ٿيون. گهريلو تشدد، تيزاب جا حملا ۽ باهه ۾ سڙڻ جا واقعا اڪثر گهرن جي چؤديواريءَ ۾ ئي دٻايا وڃن ٿا، ڇاڪاڻ ته سماج ۽ ادارا ان کي ”ذاتي معاملو“ سمجهي نظرانداز ڪن ٿا. قانون جي ڪمزور نفاذ، ”غيرت“ جي نالي تي ٿيندڙ تشدد جي سماجي قبوليت ۽ تحفظ جي نيٽ ورڪ جي کوٽ ان خوني چڪر کي جاري رکي ٿي، جنهن ڪري متاثر عورتن وٽ بچاءُ جو ڪو رستو نٿو بچي. اسان کي اهو تسليم ڪرڻو پوندو ته اڳرائي ۽ تشدد تڏهن ئي موتمار ٿين ٿا جڏهن انهن کي صنفي رنگ ڏئي طاقت جي غير برابريءَ ذريعي عورتن ۽ ڪمزورن کي دٻايو وڃي ٿو. برازيل کان وٺي پاڪستان ۽ سنڌ جي انگن اکرن تائين، هر جاءِ تي نظام جي ناڪامي واضح طور تي نظر اچي ٿي. ان چڪر کي ٽوڙڻ لاءِ هڪ گهڻ رخي حڪمت عملي جي ضرورت آهي، جنهن ۾ وومين لائرز فورم سنڌ جهڙن ادارن جي حوصلي افزائي ڪرڻ، تحفظ جي نيٽ ورڪن کي مضبوط ڪرڻ، تعليم ذريعي پدرشاهي سوچ کي چيلنج ڪرڻ، ۽ انگن اکرن جي صحيح گڏ ڪرڻ سان گڏ انصاف تائين پهچ کي آسان بنائڻ شامل آهي. رڳو تشدد کي هڪ سماجي برائي تسليم ڪرڻ سان ئي اسان پنهنجي سماج جي انهن سڀ کان وڌيڪ ڪمزور طبقن کي تحفظ ڏئي سگهون ٿا ۽ هڪ اهڙي سنڌ ۽ پاڪستان جي تعمير ڪري سگهون ٿا جتي هر انسان، چاهي هو عورت هجي يا مرد، امن ۽ وقار سان زندگي گذاري سگهي. جيستائين اسان تشدد جي هر صورت کي رد نه ڪنداسين، تيستائين اسان جي سماجي ترقيءَ جو خواب اڌورو رهندو، ۽ اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته عورت جي آزادي ۽ وقار ئي حقيقت ۾ هڪ مهذب سماج جي اصل سڃاڻپ آهي.
