اسلام آباد ۾ ٿيل اعليٰ سطح جي ڳالهين مان جيتوڻيڪ ڪو باضابطه امن معاهدو سامهون نه اچي سگهيو، پر موجوده صورتحال جنگبندي جو جاري رهڻ پاڻ ۾ هڪ وڏي سفارتي ڪاميابي آهي۔ اها حقيقت ان ڳالهه کي واضح ڪري ٿي ته سفارتڪاري صرف معاهدن تائين محدود ناهي، پر ان جو اصل مقصد تڪرارن کي گهٽائڻ، اعتماد پيدا ڪرڻ ۽ حالتن کي وڌيڪ بگڙڻ کان روڪڻ آهي۔ پاڪستان هن مرحلي تي اهو اهم ڪم سرانجام ڏنو آهي، جيڪو ڪنهن به ذميوار رياست کان توقع ڪئي ويندي آهي۔ هن سفارتي ڪوشش جو پهريون ۽ سڀ کان نمايان فائدو جنگ جي شدت ۾ گهٽتائي جي صورت ۾ سامهون آيو آهي۔ جنگبندي جي ڪري نه رڳو انساني جاني نقصان روڪيو ويو آهي، پر علائقي ۾ عدم استحڪام کي به ڪنهن حد تائين ڪنٽرول ڪيو ويو آهي۔ عالمي سطح تي به ان جا مثبت اثر ڏسڻ ۾ آيا آهن، خاص طور تي تيل جي مارڪيٽ ۾ استحڪام جي صورت ۾۔ جيڪڏهن ڇڪتاڻ وڌي وڃي ها ته تيل جون قيمتون آسمان تي پهچي وڃن ها، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر ترقي پذير ملڪن تي پوي ها، جن ۾ پاڪستان پڻ شامل آهي۔
ٻيو اهم فائدو پاڪستان جي عالمي ساک ۾ اضافو آهي۔ هڪ اهڙي دنيا ۾ جتي گهڻا ملڪ رڳو پنهنجن مفادن تائين محدود ٿي ويا آهن، پاڪستان جو امن لاءِ اڳتي وڌڻ هڪ مثبت ۽ ذميوار ڪردار پيش ڪري ٿو۔ اهو ڪردار نه رڳو سفارتي سطح تي فائدي مند آهي، پر معاشي ۽ سياسي موقعن جا در به کولي سگهي ٿي۔ مستقبل ۾ اهڙي ساک پاڪستان کي عالمي فورمن تي وڌيڪ وزن ڏيندي ۽ ٻين تڪرارن ۾ به ثالثي جو موقعو فراهم ڪري سگهي ٿي۔ ڊگهي مدي جي حوالي سان ڏٺو وڃي ته پاڪستان جي هن ڪردار جا اثر وڌيڪ اهم ٿي سگهن ٿا۔ هڪ طرف اهو ملڪ کي عالمي سطح تي ”امن پسند ٽياڪڙي“ طور متعارف ڪرائي ٿو، ته ٻئي طرف وڏين طاقتن ۽ عالمي ادارن سان لاڳاپن کي مضبوط ڪري ٿو۔ جيڪڏهن پاڪستان اهڙي سفارتڪاري کي مستقل پاليسي بڻائي ٿو ته اهو نه رڳو پرڏيهي سطح تي پر داخلي سطح تي به استحڪام جو سبب بڻجي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته خارجي امن اڪثر اندروني ترقي ۽ استحڪام کي هٿي ڏيندو آهي۔
اسلام آباد ۾ ٿيل ڳالهين جو بظاهر ناڪام ٿيڻ ڪجهه ماڻهن لاءِ مايوسي جو سبب بڻجي سگهي ٿو، پر سفارتڪاري جي دنيا ۾ اهو هڪ عام مرحلو آهي۔ تاريخ شاهد آهي ته ڪيترائي اهم عالمي معاهدا شروعاتي مرحلن ۾ ناڪام لڳندا رهيا، پر مسلسل ڳالهين ۽ اعتماد سازي جي ذريعي آخرڪار ڪامياب ٿيا۔ ان لحاظ کان موجوده صورتحال کي ناڪامي بدران هڪ عبوري مرحلو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي۔ اهو پڻ اهم آهي ته جنگبندي برقرار آهي، جيڪا واضح ڪري ٿي ته ڌريون اڃا به ڳالهين جي اهميت کي سمجهن ٿيون۔ جيڪڏهن جنگبندي ٽٽي وڃي ها ته صورتحال وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿي، پر ان جو جاري رهڻ پاڪستان جي ڪوششن جو وڏو ثبوت آهي۔ هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هن بنياد کي وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي ۽ ڳالهين کي اڳتي وڌايو وڃي۔
پاڪستان لاءِ هن مرحلي تي ڪجهه اهم سفارتي حڪمت عمليون اختيار ڪرڻ ضروري آهن۔ سڀ کان پهرين جنگبندي جي واڌ لاءِ ڳالهين جو سلسلو جاري رکڻ لازمي آهي۔ رڳو رسمي ملاقاتن تائين محدود رهڻ بدران پس پرده سفارتڪاري کي به فعال رکڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي اهم فيصلا اهڙين غير رسمي رابطن ذريعي ئي طئي ٿيندا آهن۔ ٻيو، غير جانبداري برقرار رکڻ انتهائي اهم آهي۔ هڪ ٽياڪڙي جي حيثيت سان پاڪستان کي ٻنهي ڌرين سان متوازن لاڳاپا رکڻ گهرجن، جيئن ڪنهن به ڌر کي جانبداري جو شڪ نه ٿئي۔ اعتماد ئي اهڙي عمل جي ڪاميابي جو بنياد هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن اهو اعتماد متاثر ٿئي ته سڄو عمل خطري ۾ پئجي سگهي ٿو۔ ٽيون، علائقائي ملڪن کي به هن عمل ۾ شامل ڪرڻ گهرجي۔ وچ اوڀر جا ڪيترائي ملڪ سڌي طرح هن تڪرار کان متاثر ٿين ٿا، تنهنڪري انهن جي شموليت سان امن جي عمل کي وڌيڪ مضبوط بنياد ملي سگهي ٿو۔ گڏيل ڪوششن سان ڪنهن به معاهدي جي پائيداري جا امڪان وڌي ويندا آهن۔ چوٿون، عالمي ادارن سان سهڪار کي وڌائڻ گهرجي۔ گڏيل قومن ۽ ٻين عالمي تنظيمن جي شموليت سان پاڪستان جي ڪوششن کي وڌيڪ قانوني ۽ اخلاقي حيثيت ملي سگهي ٿي، جيڪا معاهدي کي عالمي سطح تي قبوليت ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيندي۔ پنجون، ميڊيا ۽ عوامي سفارتڪاري کي نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي۔ عالمي ميڊيا ذريعي پاڪستان جي ڪوششن کي اجاگر ڪرڻ سان نه رڳو عالمي ساک وڌندي، پر اندروني سطح تي به عوام جو اعتماد بحال ٿيندو۔ عوامي حمايت ڪنهن به قومي پاليسي لاءِ اهم هوندي آهي، ۽ ان کان سواءِ ڊگهي مدي تائين ڪاميابي حاصل ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي۔ ان سان گڏ، اقتصادي سفارتڪاري کي به هن عمل سان ڳنڍڻ گهرجي۔ امن جي ڪوششن سان گڏوگڏ واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي لاڳاپن کي هٿي ڏيڻ سان پاڪستان پنهنجي معاشي صورتحال کي به بهتر بڻائي سگهي ٿو۔ امن ۽ معيشت هڪ ٻئي سان جڙيل آهن، ۽ هڪ جي بهتري ٻئي کي متاثر ڪري ٿي۔
هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پاڪستان هن ڪاميابي کي عارضي نه سمجهي، پر ان کي هڪ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي ۾ تبديل ڪري۔ مسلسل سفارتي ڪوششن، غير جانبداري ۽ عالمي سهڪار سان پاڪستان نه رڳو هن تڪرار کي حل ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو، پر پاڻ کي عالمي سطح تي هڪ ذميوار ۽ امن پسند قوت طور به مڃرائي سگهي ٿو۔ امن جو رستو يقيناً ڏکيو ۽ پيچيده هوندو آهي، پر اهو ئي واحد رستو آهي جيڪو قومن کي ترقي، استحڪام ۽ خوشحالي ڏانهن وٺي وڃي ٿو۔ پاڪستان کي گهرجي ته هو هن رستي تي ثابت قدمي سان اڳتي وڌندو رهي ۽ پنهنجي سفارتي ڪردار کي وڌيڪ مضبوط بڻائي، جيئن هو نه رڳو پنهنجي لاءِ، پر سڄي دنيا لاءِ امن جو پيغام بڻجي سگهي۔
