وچ اوڀر هڪ ڀيرو واري عالمي سياست جي مرڪز ۾ اچي ويو آهي ۽ هن ڀيري تڪرار جو مرڪزي نُڪتو آبنائي هرمز بڻيل آهي، جيڪا دنيا جي سڀ کان اهم سامونڊي گذرگاهن مان هڪ آهي۔ هن رستي مان روزانو لکين بيرل تيل دنيا جي مختلف ملڪن تائين پهچايو وڃي ٿو ۽ اهو ئي سبب آهي جو هن علائقي ۾ ٿيندڙ ڪنهن به قسم جي ڇڪتاڻ عالمي معيشت کي سڌي طرح متاثر ڪري ٿي۔ هاڻوڪي حالتن موجب ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ هن اهم مسئلي تي اختلاف شدت اختيار ڪري چڪا آهن، جيڪي نه رڳو ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن کي متاثر ڪري رهيا آهن پر عالمي سطح تي به بيچيني پيدا ڪري رهيا آهن۔
ايراني نيم سرڪاري خبر ايجنسي تسنيم نيوز ايجنسي مطابق ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ مڪمل طور ڳالهين جو سلسلو ختم ناهي ٿيو، پر لکت ۾ پيغامن جي ڏي وٺ جاري آهي، جنهن جو مقصد ڳالهين لاءِ هڪ گڏيل فريم ورڪ تي پهچڻ آهي۔ بهرحال اهم معاملن تي اختلاف اڃا تائين موجود آهن ۽ اهي ئي اختلاف ڪنهن حتمي معاهدي تائين پهچڻ ۾ وڏي رڪاوٽ بڻيل آهن۔ آمريڪا طرفان پيش ڪيل شرطون ايران جي نظر ۾ حد کان وڌيڪ سخت آهن، جنهن سبب ڳالهين جي رفتار سست ٿي وئي آهي۔
آبنائي هرمز جي اهميت کي سمجهڻ لاءِ ان جي جغرافيائي حيثيت کي ڏسڻ ضروري آهي۔ هي هڪ تنگ سامونڊي رستو آهي جيڪو خليج فارس کي بحرِ عمان سان ملائي ٿو ۽ دنيا جي تيل جي وڏي حصي جي ترسيل لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن هن رستي ۾ ڪا به رڪاوٽ اچي ٿي ته ان جا اثر عالمي منڊي تي فوري طور ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ تيل جي قيمتن ۾ اضافو، واپاري سرگرمين ۾ گهٽتائي ۽ اقتصادي بحران شامل آهن۔ ايران جو موقف هن معاملي تي صاف آهي ته هو پنهنجي خودمختياري تي ڪنهن به قسم جو سمجهوتو نه ڪندو۔ ايران لاءِ آبنائي هرمز قومي سلامتي جو اهم حصو آهي، جڏهن ته آمريڪا جو موقف آهي ته هي هڪ عالمي سامونڊي رستو آهي جتي هر ملڪ کي آزادانه اچ وڃ جو حق حاصل آهي۔ هي اختلاف ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو بنيادي سبب بڻيل آهي۔
خطي جا ٻيا ملڪ به هن صورتحال کان گهڻو متاثر ٿي سگهن ٿا۔ سعودي عرب، متحده عرب امارات، قطر ۽ ڪويت جهڙن ملڪن جي معيشت جو وڏو دارومدار تيل جي برآمدات تي آهي، جيڪا گهڻو ڪري هن ئي رستي ذريعي ٿيندي آهي۔ جيڪڏهن هتي ڪو بحران پيدا ٿئي ٿو ته انهن ملڪن کي وڏو نقصان برداشت ڪرڻو پوندو۔ پاڪستان لاءِ به هي صورتحال انتهائي اهم آهي۔ پاڪستان هڪ طرف ايران جو پاڙيسري ملڪ آهي ته ٻئي طرف خليجي ملڪن سان به ان جا ويجها لاڳاپا آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو هڪ متوازن پاليسي اختيار ڪري ۽ ثالثي جو ڪردار ادا ڪري۔ پاڪستان جي سفارتي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هن ڪيترن ئي اهم موقعن تي مثبت ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ هاڻوڪي صورتحال ۾ به پاڪستان لاءِ اهو هڪ موقعو آهي ته هو خطي ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪري۔
مذاڪراتي عمل جي سست رفتاري ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ موجود آهي۔ ايران کي خدشو آهي ته آمريڪا ان تي دٻاءُ وجهي ان جي دفاعي صلاحيتن کي محدود ڪرڻ چاهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا کي خدشو آهي ته ايران خطي ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ چاهي ٿو۔
عالمي سطح تي هن ڇڪتاڻ جا اثر واضح طور محسوس ڪيا پيا وڃن۔ تيل جي قيمتن ۾ لاهه چاڙهه اسٽاڪ مارڪيٽن ۾ غير يقيني صورتحال ۽ سيڙپڪارن جي بيچيني ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته هي مسئلو عالمي بحران بڻجي سگهي ٿو۔ يورپي يونين ۽ چين جهڙا عالمي طاقتور ملڪ به هن صورتحال تي ويجهي نظر رکي رهيا آهن، ڇاڪاڻتہ انهن جي معيشت به توانائي جي درآمد تي دارومدار رکي ٿي۔ جيڪڏهن ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته ان جا نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا، جنهن ۾ فوجي ٽڪراءُ جو امڪان به شامل آهي، جيڪو پوري دنيا لاءِ تباهي جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔ اقتصادي لحاظ کان به هي بحران انتهائي سنگين آهي۔ تيل جي قيمتن ۾ اضافو مهانگائي کي وڌائيندو، جنهن سان عام ماڻهو متاثر ٿيندا۔
عام ماڻهو اهڙن بحرانن جو سڀ کان وڏو شڪار ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته جڏهن تيل مهانگو ٿيندو آهي ته هر شيءِ مهانگي ٿي ويندي آهي، جنهن سان عوام جي زندگي وڌيڪ مشڪل ٿي ويندي آهي۔ سفارتڪاري ئي اهو رستو آهي جنهن سان هن مسئلي جو حل ممڪن آهي۔ ڳالهين، باهمي اعتماد ۽ احترام ذريعي ئي اهڙن مسئلن کي حل ڪري سگهجي ٿو۔ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجي قومي مفادن کي نظر ۾ رکندي هڪ دانشمندانه پاليسي اختيار ڪري، جيئن هو نه رڳو پنهنجي مفادن جو تحفظ ڪري سگهي پر خطي ۾ امن قائم ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪري سگهي۔ آخر ۾ اهو چوڻ ضروري آهي ته آبنائي هرمز جو بحران هڪ پيچيده عالمي مسئلو آهي، جنهن جو حل صرف طاقت سان ممڪن ناهي۔ ان لاءِ سفارتڪاري، صبر ۽ حڪمت عملي جي ضرورت آهي۔
دنيا هن وقت هڪ نازڪ مرحلي مان گذري رهي آهي، جتي هر فيصلي جا اثر پوري دنيا تي پون ٿا۔ جيڪڏهن عالمي اڳواڻ ذميواري جو مظاهرو ڪن ته هن بحران کي روڪي سگهجي ٿو، ٻي صورت ۾ حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون۔ توانائي جي اهميت کي نظر ۾ رکندي اهو چوڻ غلط نه ٿيندو ته آبنائي هرمز رڳو هڪ سامونڊي رستو ناهي، پر اهو عالمي معيشت جي ريڙهه جي هڏي آهي۔ جيڪڏهن هن رستي ۾ ڪا به رنڊڪ اچي ٿي ته ان جا اثر هر ملڪ تي پوندا۔ انهيءَ ڪري عالمي برادري لاءِ ضروري آهي ته هو گڏجي ڪم ڪن ۽ هن مسئلي جو پرامن حل ڳولين۔ جيڪڏهن دنيا گڏجي ڪم ڪندي ته نه رڳو هن بحران کي ٽاري سگهجي ٿو پر هڪ مستحڪم ۽ محفوظ مستقبل پڻ يقيني بڻائي سگهجي ٿو۔
