ڪارل مارڪس (5 مئي 1818ع – 14 مارچ 1883ع) جديد دور جي اهم فلاسافرن، معاشيات دانن، سماجيات جي ماهرن، صحافين ۽ انقلابي سوشلسٽن مان هڪ هو. هن جو شمار انهن مفڪرن ۾ ڪيو وڃي ٿو جن انساني سماج، اقتصاديات ۽ سياست بابت سوچڻ جي انداز کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. مارڪس جو جنم يورپ جي علائقي پروشيا ۾ هڪ وچولي طبقي جي خاندان ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت جرمن رياستن جو حصو هو. سندس والد قانون جو ماهر هو ۽ گهراڻي ۾ تعليم ۽ علمي روايت موجود هئي، جنهن سبب مارڪس کي ننڍپڻ کان ئي پڙهائي ۽ فڪري بحثن سان گهري دلچسپي پيدا ٿي.
مارڪس پنهنجي اعليٰ تعليم دوران فلسفي، تاريخ ۽ قانون جي مطالعي سان گڏ خاص طور تي سياسي معاشيات ۽ جرمن فلسفي تي ڌيان ڏنو. هن تي خاص طور تي جرمن فلسفي جي مشهور مفڪر جارج وِلهم فريڊرڪ هيگل جي فڪري روايت جو اثر پيو. هيگل جي فڪر مان متاثر ٿي مارڪس سماج ۽ تاريخ کي سمجهڻ لاءِ پنهنجو جداگانه نظرياتي ڍانچو تيار ڪيو. بعد ۾ هن انهن خيالن کي نئين رخ ڏنو ۽ انهن کي عملي سماجي تجزيي سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان هڪ نئون فڪري رستو پيدا ٿيو.جواني جي ڏينهن ۾ مارڪس صحافت سان به وابسته رهيو. هن مختلف اخبارن ۾ مضمون لکيا جن ۾ سياسي تنقيد، سماجي ناانصافين ۽ حڪومتي پاليسين تي سخت تنقيد شامل هوندي هئي. سندس لکڻين سبب هو حڪمران حلقن جي نظرن ۾ اچي ويو، نتيجي طور کيس سياسي دٻاءُ ۽ پابندين کي منهن ڏيڻو پيو.
اهڙي صورتحال ۾ مارڪس کي پنهنجو وطن ڇڏڻو پيو ۽ هو عملي طور بي وطن ٿي ويو. پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن يورپ جي مختلف شهرن ۾ جلاوطنيءَ جي حالت ۾ گذاريو ۽ آخرڪار لنڊن، انگلينڊ ۾ مستقل طور رهائش اختيار ڪئي.لنڊن ۾ رهڻ دوران مارڪس جي زندگي مالي تڪليفن سان ڀرپور رهي، پر علمي ڪم ۽ فڪري جستجو ۾ هن ڪڏهن به رڪاوٽ اچڻ نه ڏني. هن وقت دوران سندس ويجهو ساٿي ۽ فڪري همسفر فريڊرڪ انگلز رهيو. انگلز نه رڳو مارڪس جي خيالن جو حمايتي هو پر هن مالي ۽ علمي مدد پڻ فراهم ڪئي. ٻنهي گڏجي ڪيترائي اهم ڪتاب ۽ مقالا لکيا جن دنيا جي سياسي ۽ سماجي فڪر تي گهرو اثر ڇڏيو.
مارڪس ۽ انگلز جو سڀ کان مشهور گڏيل ڪم 1848ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب “ڪميونسٽ پڌرنامو” آهي، جيڪو جديد سياسي ادب جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتي دستاويزن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. هن پڌرنامي ۾ ٻنهي مفڪرن سرمائيداري نظام جي فطرت، طبقاتي جاکوڙ ۽ سماجي تبديليءَ جي ضرورت بابت پنهنجا خيال بيان ڪيا. هن ڪتاب ۾ هڪ مشهور نعرو پڻ ڏنو ويو ته “دنيا جي پورهيتن، هڪ ٿيو”، جيڪو بعد ۾ مزدور تحريڪن جو عالمي نعرو بڻجي ويو. مارڪس جي فڪري نظرين کي مجموعي طور مارڪسزم چيو وڃي ٿو. هي فڪري نظام سماج، اقتصاديات ۽ سياست جي تجزيي لاءِ هڪ جامع نظرياتي فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو. مارڪسزم مطابق انساني تاريخ اصل ۾ طبقاتي جاکوڙ جي تاريخ آهي. هر دور ۾ سماج مختلف طبقن ۾ ورهايل رهيو آهي، جتي هڪ طبقو طاقت ۽ وسيلن تي قابض هوندو آهي جڏهن ته ٻيو طبقو محنت ڪري زندگي گذاريندو آهي.
مارڪس جي تجزيي مطابق جديد سرمائيداري سماج ۾ به اهڙو ئي تضاد موجود آهي. هتي حڪمران طبقو بورجوازي يا سرمائيدار طبقو آهي جيڪو ڪارخانن، زمين، مشينن ۽ پيداوار جي ٻين ذريعن تي ڪنٽرول رکي ٿو. ٻئي طرف پرولتاريه يا پورهيت طبقو آهي جيڪو روزگار لاءِ پنهنجو پورهيو وڪڻي ٿو. مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري نظام جو بنياد ئي هن طبقاتي تضاد تي بيٺل آهي. مارڪس ڪيترائي اهم نظريا پيش ڪيا جن ۾ ويڳاڻپ جو تصور خاص اهميت رکي ٿو. هن چيو ته سرمائيداري نظام ۾ مزدور پنهنجي ڪم ۽ پيداوار کان ڌار ٿي وڃي ٿو. جيڪو سامان مزدور تيار ڪري ٿو، اهو سندس ملڪيت نه هوندو بلڪه سرمائيدار جي ملڪيت بڻجي ويندو آهي. اهڙي طرح مزدور پنهنجي محنت جي نتيجن کان به اجنبي ٿي وڃي ٿو. اهو ئي احساس ويڳاڻپ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. مارڪس جو هڪ ٻيو اهم تصور قدر زائد يا فاضل ملهه آهي. هن نظريي مطابق مزدور جيڪو قدر پيدا ڪري ٿو، ان جو مڪمل معاوضو کيس نٿو ملي. مزدور جي محنت مان جيڪو اضافي قدر پيدا ٿئي ٿو، اهو سرمائيدار جي منافعي ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري نظام جو اصل منافعو به انهيءَ فاضل ملهه تي بيٺل آهي، جيڪو مزدورن جي محنت مان حاصل ڪيو ويندو آهي.
مارڪس شين جي بت پرستي جو تصور به پيش ڪيو. هن چيو ته سرمائيداري سماج ۾ شيون ۽ مال رڳو استعمال جون شيون نه رهنديون آهن پر انهن کي اهڙي اهميت ڏني ويندي آهي ڄڻ انهن ۾ ڪو خاص جادو هجي. نتيجي طور انسانن جي وچ ۾ سماجي لاڳاپا به شين جي واپار ذريعي ظاهر ٿيڻ لڳن ٿا. مارڪس جي فڪر جو هڪ اهم بنياد تاريخي ماديت جو نظريو آهي. هن نظريي مطابق سماج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ معاشي حالتن ۽ پيداوار جي نظام کي بنيادي اهميت حاصل آهي. مارڪس چيو ته سماج جي معاشي ڍانچي کي بنياد سڏيو وڃي ٿو جڏهن ته ان تي ٺهندڙ سياسي، قانوني ۽ ثقافتي ادارا سماجي ڍانچي جو حصو هوندا آهن. معاشي بنياد ۾ تبديلي اچڻ سان سماج جي سياسي ۽ ثقافتي ڍانچي ۾ به تبديلي اچي ٿي. مارڪس پنهنجي اقتصادي تحقيق جو نتيجو هڪ وڏو علمي ڪم طور پيش ڪيو جيڪو “سرمائيو” جي نالي سان مشهور آهي. هن ڪتاب جو پهريون جلد 1867ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ مارڪس سرمائيداري نظام جي ڪارڪردگي، منافعو پيدا ڪرڻ جي طريقن ۽ اقتصادي بحرانن جو تفصيلي تجزيو پيش ڪيو. بعد ۾ ان جا ٻيا جلد پڻ شايع ٿيا، جن مان ڪجهه فريڊرڪ انگلز مارڪس جي وفات کانپوءِ مرتب ڪيا.
مارڪس جو خيال هو ته رياست اصل ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي حفاظت لاءِ ڪم ڪندي آهي. جيتوڻيڪ حڪومت پاڻ کي سڄي سماج جي نمائندي طور پيش ڪندي آهي، پر حقيقت ۾ اها انهن ماڻهن جي مفادن جي حفاظت ڪندي آهي جيڪي معاشي طاقت تي قابض هوندا آهن. هن دليل ڏنو ته سرمائيداري نظام اندروني تضادن سان ڀريل آهي ۽ اهي تضاد نيٺ انهيءَ نظام کي ڪمزور ڪندا. مارڪس اڳڪٿي ڪئي ته جيئن جيئن سرمائيداري نظام وڌندو، تيئن تيئن طبقاتي ڇڪتاڻ به وڌندي. مزدورن ۾ طبقاتي شعور پيدا ٿيندو ۽ اهي پنهنجي حقن لاءِ منظم جدوجهد شروع ڪندا. هن جو خيال هو ته آخرڪار پورهيت طبقو سياسي طاقت حاصل ڪندو ۽ هڪ اهڙو سماج قائم ڪندو جتي پيداوار جا وسيلا گڏيل ملڪيت هوندا. اهڙي سماج ۾ طبقاتي فرق ختم ٿي ويندو ۽ انساني برابري تي ٻڌل نظام قائم ٿيندو.
مارڪس پنهنجي زندگيءَ ۾ رڳو نظرياتي بحثن تائين محدود نه رهيو. هو سماجي تبديلي لاءِ عملي جدوجهد جو حامي هو. هن مزدور تحريڪن جي حمايت ڪئي ۽ عالمي سطح تي پورهيتن کي منظم ٿيڻ جو پيغام ڏنو. سندس خيال هو ته سماجي ۽ اقتصادي آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ مزدور طبقي کي گڏجي جدوجهد ڪرڻي پوندي. ڪارل مارڪس جي وفات 14 مارچ 1883ع تي لنڊن ۾ ٿي. سندس جنازي ۾ ان وقت ٿورا ماڻهو شامل هئا، پر وقت سان گڏ سندس فڪر سڄي دنيا ۾ پکڙجي ويو. ويهين صديءَ ۾ ڪيترن ئي ملڪن جي سياسي تحريڪن، مزدور يونينن ۽ انقلابي پارٽين مارڪس جي خيالن کان متاثر ٿي پنهنجا پروگرام ترتيب ڏنا.
مارڪس کي جديد سماجيات ۽ سماجي سائنس جو بنياد وجهندڙ مفڪرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. معاشيات، سياست ۽ تاريخ جي مطالعي ۾ سندس طريقو اڄ به ڪيترن ئي محققن لاءِ اهميت رکي ٿو. ساڳئي وقت سندس خيالن تي تنقيد پڻ ٿيندي رهي آهي. ڪجهه مفڪر مارڪس جي نظرين کي معاشي ۽ سماجي تجزيي لاءِ انتهائي اهم سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن سان اختلاف به ڪن ٿا. ان باوجود هڪ حقيقت واضح آهي ته مارڪس جو فڪر جديد دنيا جي سياسي ۽ سماجي بحثن تي گهرو اثر ڇڏي چڪو آهي. مزدور حقن، معاشي انصاف ۽ سماجي برابري بابت ٿيندڙ گهڻيون ئي بحثون اڄ به ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ مارڪس جي نظرين سان لاڳاپيل آهن. انهيءَ ڪري ڪارل مارڪس کي انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثر رکندڙ مفڪرن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو، جنهن جو فڪري ورثو اڄ به دنيا جي علمي ۽ سياسي بحثن ۾ زنده آهي.
