سنڌي ادب جي آسمان تي ڪي اهڙا نالا آهن، جيڪي رڳو پنهنجي تخليقن سبب نه، پر پنهنجي علمي، ادبي ۽ فڪري خدمتن وسيلي به هڪ الڳ سڃاڻپ ماڻي وٺن ٿا. ڊاڪٽر ادل سومرو به اهڙن ئي گهڻ رخي ادبي شخصيتن مان هڪ آهي، جن پنهنجي قلم، فڪر، تدريس ۽ ادبي تنظيمڪاريءَ سان سنڌي ادب جي واڌ ويجهه ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. سندس جنم ڏينهن جي موقعي تي کيس ڀيٽا پيش ڪرڻ، دراصل سنڌي ٻولي ۽ ادب جي هڪ اهم علمبردار جي خدمتن کي ياد ڪرڻ آهي. ڊاڪٽر ادل سومري جو اصل نالو عبدالڪريم ولد محمد صالح سومرو آهي. 15 آگسٽ 1955ع تي سکر شهر ۾ جنم وٺندڙ ادل سومري ننڍي عمر کان ئي ادب سان ناتو جوڙيو ۽ 1971ع کان باقاعده لکڻ شروع ڪيو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي تي پکڙيل سندس ادبي سفر ۾ شاعري، نثر، تحقيق، تنقيد، ٻاراڻي ادب ۽ ادبي تنظيمڪاريءَ جا ڪيترائي رنگ نظر اچن ٿا. سندس تخليقي سفر جو هڪ اهم پاسو اهو به آهي ته هن ٻارن لاءِ لکڻ کي به سنجيده ادبي ذميواري سمجهيو ۽ ان ميدان ۾ يادگار ڪم ڪيو. تعليمي ميدان ۾ به ڊاڪٽر ادل سومري جي ڪارڪردگي شاندار رهي آهي. 1979ع ۾ هن ايم. اي سنڌي ادب ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي، جڏهن ته ايم. اي اقتصاديات ۾ پڻ پهرين پوزيشن ماڻي. اعليٰ تعليم کان پوءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور سان وابسته ٿيو، جتي سنڌي شعبي ۾ تدريس سان گڏ علمي ۽ انتظامي ذميواريون به نڀائيندو رهيو. هن وقت هو سنڌي شعبي جي پروفيسر ۽ چيئرمئن طور خدمتون انجام ڏئي رهيو آهي، جڏهن ته شيخ اياز چيئر جو پروفيسر انچارج پڻ رهيو آهي.
سندس علمي سفر جي اهم منزل پي. ايڇ. ڊي جي ڊگري آهي، جيڪا هن 1999ع ۾ ”سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ ۽ ڪردار“ جي موضوع تي ڊاڪٽر تنوير عباسي جي رهنمائيءَ ۾ حاصل ڪئي. اهو موضوع سندس ادبي وابستگيءَ جو به عڪس آهي ۽ سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ، فڪر ۽ ڪردار بابت سندس گهري مطالعي جو ثبوت پڻ آهي. ادل سومري جي ادبي شخصيت جو هڪ نمايان پاسو سنڌي ادبي سنگت سان سندس گهرو تعلق آهي. هو ٻه ڀيرا سنڌي ادبي سنگت جو سيڪريٽري جنرل چونڊيو ويو. سندس دور ۾ ادبي سرگرمين کي متحرڪ ڪرڻ، ليکڪن کي هڪ هنڌ گڏ رکڻ ۽ ادبي تنظيم کي فعال بڻائڻ لاءِ سندس ڪردار قابلِ ذڪر رهيو. ادل سومرو انهن اديبن مان آهي، جن ادب کي رڳو ذاتي تخليق تائين محدود نه رکيو، پر ادبي ادارن ۽ تنظيمن جي مضبوطيءَ کي به پنهنجي ذميواري سمجهيو. شاعريءَ جي دنيا ۾ ادل سومرو غزل، وائي، نظم ۽ بيت جو خوبصورت شاعر طور پنهنجي سڃاڻپ قائم ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ محبت، فطرت، انساني احساسن، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ سان وابستگيءَ جا ڪيترائي رنگ ملن ٿا. سندس ڪيترن ئي شعرن کي مشهور فنڪارن ٽيليويزن، ريڊيو ۽ ڪيسٽن تي ڳايو، جنهن ڪري سندس شاعري ڪتابن جي صفحن مان نڪري عام ماڻهن جي دلين تائين پهتي.
سندس شعري مجموعن ۾ ”وليون وڻ ڦلاريا“، ”سمنڊ جاڳي ٿو“ ۽ ”وساري نه ڇڏجو“ اهم حيثيت رکن ٿا. خاص طور ”سمنڊ جاڳي ٿو“ کي اها ادبي اهميت حاصل آهي، جو ان جو مهاڳ سنڌ جي عظيم شاعر شيخ اياز لکيو. هيءَ ڳالهه پاڻ ۾ ادل سومري جي شاعريءَ لاءِ هڪ وڏي ادبي مڃتا جي حيثيت رکي ٿي. نثر ۾ ”اسين مسافر پيار جا“ سندس فڪري ۽ تخليقي نثر جو اهم مثال آهي. ٻاراڻو ادب ڊاڪٽر ادل سومري جي ادبي شخصيت جو هڪ ٻيو روشن باب آهي. ”روز ٽڙن رابيل“، ”چنڊ پشم گولو“، ”آچر جا احوال“، ”پتلين جو تماشو“، ”نئين دور جا نوان سبق“ ۽ ”مٽيءَ جا رانديڪا“ جهڙا ڪتاب سندس ان احساس جا عڪاس آهن ته ٻارن جي ذهني ۽ تخليقي تربيت لاءِ معياري ادب ڪيترو ضروري آهي. ٻارن لاءِ لکڻ ۾ سادگي، موسيقيت، تخيل ۽ اخلاقي احساسن کي گڏ رکڻ سندس نمايان خوبي آهي.
ڊاڪٽر ادل سومري جو علمي ۽ تحقيقي ڪم به سندس ادبي حيثيت کي وڌيڪ سگهارو بڻائي ٿو. هن ڪيترن ئي اهم ڪتابن جي ترتيب ۽ تدوين ڪئي، جن ۾ ”تنوير عباسي: فن ۽ شخصيت“، ”سنڌالاجي ۽ ساميءَ جا مٽ“، ”رنگبرنگي ڦوڪڻا“، ”سو ديس مسافر منهنجو ڙي“، ”مهڪ چنبيليءَ ول جي“ ۽ ”تون ئي منهنجي شاعري“ شامل آهن. اهڙيءَ ريت هن نه رڳو پاڻ لکيو، پر ٻين اهم شاعرن ۽ اديبن جي فني ۽ ادبي ورثي کي محفوظ ڪرڻ ۾ پڻ پنهنجو حصو وڌو. ادبي صحافت ۽ اشاعتي سرگرمين ۾ به ادل سومري جون خدمتون اهم آهن. هو ”ڀٽائي“ تحقيقي جرنل ۽ سنگت پبليڪيشن جو ايڊيٽر رهيو. سنگت پبليڪيشن پاران شاعري ۽ ڪهاڻيءَ جا خاص نمبر شايع ڪرائڻ به سندس ادبي ذوق ۽ تنظيمڪاريءَ جو ثبوت آهي. سنڌي ادب جي اهم تخليقڪارن ۽ ادبي تحريڪن کي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ اهڙين اشاعتي سرگرمين جو وڏو ڪردار رهيو آهي.
ادل سومري جي ادبي ۽ علمي خدمتن جو دائرو صرف شاعري ۽ ڪتابن تائين محدود ناهي. بيدل بيڪس آرٽس ڪائونسل روهڙي، شاهه عبداللطيف يونيورسٽيءَ جي سينيٽ، تنوير عباسي يادگار ڪميٽي، سچل سرمست يادگار ڪميٽي، مختلف بورڊ آف اسٽڊيز، نصاب ڪميٽين ۽ اڪيڊمي آف ليٽرس جي قومي اوارڊ ڪميٽي سميت ڪيترن ئي علمي ۽ ادبي ادارن سان وابسته رهي، هن سنڌي ادب جي ادارتي واڌ ويجهه ۾ به پنهنجو حصو وڌو. سندس علمي ۽ ادبي خدمتن جي اعتراف طور مختلف ادارن کيس اوارڊ، انعام ۽ گولڊ ميڊل عطا ڪيا. شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۽ اسلاميه آرٽس اينڊ ڪامرس ڪاليج جا گولڊ ميڊل، ثقافت ۽ سياحت کاتي سنڌ جو اوارڊ، سنگت-هري دلگير اوارڊ، سگا جو عبدالله هارون اوارڊ، سائوٿ ايشيا پبليڪيشن جو اسٽار اوارڊ ۽ گولڊ ميڊل، ڊاڪٽر محبت ٻرڙو اوارڊ، سنڌ رويو اوارڊ، سچل سرمست اوارڊ ۽ بهترين استاد جو اوارڊ سندس خدمتن جي مڃتا جا اهم مثال آهن. 2006ع ۾ بهترين استاد جو اعزاز حاصل ڪرڻ سان گڏ هائر ايجوڪيشن ڪميشن طرفان کيس هڪ لک رپيا نقد انعام پڻ ڏنو ويو.
ڊاڪٽر ادل سومرو بنيادي طور هڪ حساس دل شاعر، سنجيده محقق، سٺو نثر نگار، شفيق استاد ۽ متحرڪ ادبي اڳواڻ آهي. سندس شخصيت ۾ تخليقڪار ۽ استاد گڏجي هڪ اهڙي ادبي مزاج کي جنم ڏين ٿا، جيڪو نئين نسل کي ادب سان جوڙڻ، ٻوليءَ جي حسن کي اجاگر ڪرڻ ۽ سنڌي ادب جي روايتن کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندو رهي ٿو سندس ڊگهي ادبي ۽ علمي سفر تي نظر وجهڻ سان محسوس ٿئي ٿو ته هن پنهنجي زندگيءَ جا قيمتي سال سنڌي ٻولي، ادب ۽ نئين نسل جي فڪري تربيت لاءِ وقف ڪيا آهن. سکر جي سرزمين مان اڀرندڙ هيءُ شاعر اڄ سنڌي ادب جي وسيع افق تي هڪ معتبر نالي طور سڃاتو وڃي ٿو. ادل سومرو رڳو هڪ شاعر جو نالو ناهي؛ هو هڪ ادبي سفر، هڪ فڪري تسلسل ۽ سنڌي ٻوليءَ سان عشق جي علامت آهي. سندس قلم مان نڪتل لفظ، سندس شاگردن جي علم ۾ پيدا ٿيل روشني ۽ سندس ادبي خدمتن جا نشان ايندڙ نسلن تائين پهچندا رهندا.
