جنگبندي باوجود هڪ ٻئي تي ٿيندڙ حملن ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ٿيل مفاهمتي يادداشت کي لڳ ڀڳ بي اثر بڻائي ڇڏيو آهي. استنبول ۾ نيٽو جي سربراهي اجلاس دوران آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايتري قدر چيو ته سندن نظر ۾ اها يادداشت هاڻي ختم ٿي چڪي آهي ۽ هاڻي هو طاقت جي بنياد تي ئي فيصلو ڪندا. تنهن هوندي به، اڄ هن ٻيهر چيو آهي ته "ايران معاهدو ڪرڻ چاهي ٿو.” ٻئي طرف، ايران جي پرڏيهي وزير عباس عراقچي ٻين شخصيتن سان گڏ فيلڊ مارشل عاصم منير سان پڻ ڳالهه ٻولهه ڪئي آهي. جيتوڻيڪ ايران پنهنجي قومي خودمختياري جي تحفظ جي دعويٰ ڪري ٿو، پر هن رابطي جو مقصد امن جي ڪوششن کي جاري رکڻ هو. عباس عراقچي قومي سلامتي سان گڏ علائقائي سلامتي جو به ذڪر ڪيو، پر هن وقت سڄي علائقي جي سلامتي لاءِ آمريڪا کان وڌيڪ خطرو ايران مان محسوس ڪيو پيو وڃي.
عاصم منير ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ پل جو ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن. پر موجوده صورتحال ٻن سببن جي ڪري وڌيڪ ڳڻتي جوڳي بڻجي وئي آهي. پهريون، آيت الله علي خامنه اي جي تدفين جي موقعي تي ٿيندڙ تقريبن ۾ وڏي انگ ۾ شرڪت ڪندڙ ايراني عوام پنهنجي اڳواڻن کي نئون حوصلو ۽ اعتماد ڏنو آهي. حڪمرانن جو خيال آهي ته موجوده قيادت عوام جو وڃايل اعتماد ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي آهي ۽ هاڻي آمريڪا يا ڪنهن ٻي طاقت کان ڪو وڏو خطرو ناهي. سوڳ جي جلوسن دوران آمريڪا ۽ اسرائيل خلاف نعرا، ۽ خامنه اي جي شهادت جو بدلو وٺڻ بابت بينر ۽ مطالبا ڏسي اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اهو صرف عوامي ردعمل نه هو، پر تهران جي حڪمرانن جو اڳواٽ تيار ڪيل منصوبو هو، جنهن جو مقصد "دشمن” جي طاقت ۽ همت کي آزمائڻ هو. ڇو ته اعليٰ قيادت جي رضامندي کان سواءِ ڪو به ماڻهو اهڙا نعرا يا بينر کڻي نه اچي ها، جيڪي حڪومت جي پاليسي سان لاڳاپيل هجن.
هن سوال جو ڪو واضح جواب موجود ناهي ته ايراني اڳواڻن سوڳ جي هن موقعي کي احتجاج ۽ آمريڪا کي هيٺ ڏيکارڻ لاءِ ڇو استعمال ڪيو. هڪ وضاحت اها ٿي سگهي ٿي ته ايراني قيادت اڃا تائين ورهايل آهي ۽ آخري اختيار اڃا به پاسدارانِ انقلاب جي ڪجهه انتهاپسند اڳواڻن وٽ آهي. جڏهن ته سياسي قيادت ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان هن بحران مان نڪرڻ چاهي ٿي، آمريڪا سان معاهدو ڪري پنهنجي منجمد اثاثن تائين رسائي حاصل ڪرڻ ۽ اقتصادي پابنديون ختم ڪرائي ملڪ کي ٻيهر معاشي طور مضبوط ڪرڻ چاهي ٿي. پاسداران اصولي طور تي ان خواهش جي حمايت ڪن ٿا، پر ڪيترين ئي حالتن ۾ جذبات جي اثر هيٺ هو احتياط وڃائي ويهن ٿا. خامنه اي جي سوڳ ۾ وڏي عوامي شرڪت انهن جي جذبي ۾ وڌيڪ اضافو آندو، جيڪو هڪ فطري عمل هو. اهڙي ماحول ۾ پاسداران جي هڪ اڳواڻ آبنائي هرمز مان گذرندڙ ٽن جهازن تي حملي جو سبب بڻيو، جن مان هڪ سعودي عرب ۽ ٻيو قطر جو جهاز به شامل هو. هن حملي ذريعي پاسداران نه رڳو آمريڪا کي چئلينج ڪيو، پر سعودي عرب ۽ قطر جي قيادت جي به توهين ڪئي، جن جنگ دوران ايران جي جارحيت ۽ ميزائل حملن باوجود ٽياڪڙي جي عمل جي حمايت ڪئي هئي. خاص طور قطر ته ان عمل ۾ باقاعده شريڪ بڻجي ويو هو. ان کان علاوه، انهن ملڪن ايران سان همدردي جو اظهار ڪرڻ لاءِ پنهنجا سرڪاري وفد به خامنه اي جي جنازي ۾ موڪليا هئا. پر پاسداران ان خير سگالي کي به پنهنجي طاقت جي علامت سمجهي آبنائي هرمز کي جنگ جو ميدان بڻائڻ جو افسوسناڪ فيصلو ڪيو.
آمريڪا ۽ دنيا جو واضح موقف آهي ته آبنائي هرمز ۾ عالمي قانونن موجب جهازراني آزاد هجڻ گهرجي. ايران ۽ آمريڪا جي مفاهمتي يادداشت ۾ به اهو شرط شامل آهي، جنهن تحت ايران ٽي مهينا جهازن جي اچ وڃ ۾ ڪا رڪاوٽ نه وجهڻ تي اتفاق ڪيو هو. ان کان پوءِ گڏيل معاهدي تحت وڌيڪ معاملا طئي ٿيڻا هئا. البته ايران کي اهو حق ڏنو ويو هو ته هو عمان سان گڏجي آبنائي هرمز جي انتظام بابت ڪو منصوبو تيار ڪري. ايران هن آبي لنگهه مان گذرندڙ جهازن کان ٽرانزٽ فيس وصول ڪرڻ چاهي ٿو ۽ عمان کي به ان منصوبي ۾ شامل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. جڏهن ته عمان اهڙو محصول لاڳو ڪرڻ کان انڪار ڪيو آهي ۽ پنهنجي سامونڊي حدن مان جهازن جي اچ وڃ لاءِ باقاعده رستو به مقرر ڪيو آهي. ايران انهيءَ ئي رستي مان گذرندڙ جهازن تي حملو ڪري اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي ته هو هر حالت ۾ آبنائي هرمز تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکندو. اهڙيءَ طرح عملي طور ايران حملن ذريعي نه رڳو مفاهمتي يادداشت جي ڀڃڪڙي ڪئي، پر عمان جي سامونڊي خودمختياري کي به چئلينج ڪيو.
هن صورتحال ۾ علائقي جا سڀئي ملڪ، امن جا خواهشمند هجڻ باوجود، اهو سوچڻ تي مجبور آهن ته ايران تي ڪيتري حد تائين اعتماد ڪري سگهجي ٿو. آمريڪي صدر به ساڳي ڳالهه ڪري رهيا آهن، پر پنهنجي سياسي مجبورين سبب ايران سان ڪنهن نه ڪنهن معاهدي جا خواهشمند به آهن. انهيءَ سبب ايراني حملن کان پوءِ آمريڪي فوج لڳاتار ٻن ڏينهن تائين ايران تي حملا ڪندي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. صدر ٽرمپ جي سخت ۽ مايوس ڪندڙ بيانن جو هڪ سبب اهو به ٿي سگهي ٿو ته مفاهمتي يادداشت ۾ ايران جا ڪيترائي مطالبا مڃيا ويا هئا، پر حتمي معاهدي کان اڳ جيڪا ذميواري ايران کي ڏيکارڻ گهرجي هئي، ان ۾ هو اڃا تائين ناڪام رهيو آهي.
ايراني انتهاپسند اڳواڻ شايد اهو سمجهڻ ۾ غلطي ڪري رهيا آهن ته آمريڪا ۽ اسرائيل سان تڪرار هڪ ڳالهه آهي، پر جيڪڏهن ايران لڳاتار خليجي ملڪن جي مفادن کي نقصان پهچائيندو رهندو ۽ پنهنجن پاڙيسري ملڪن جي خودمختياري جو احترام نه ڪندو، ته پوءِ علائقي ۾ پائيدار امن ڪيئن قائم ٿي سگهندو؟ انهيءَ ڪري علائقائي سلامتي بابت ايران جون دعوائون کوکليون ۽ غيرحقيقي محسوس ٿين ٿيون. جنگبندي جي بار بار ڀڃڪڙي ۽ ايران ۽ آمريڪا جي هڪ ٻئي تي حملن باوجود، مفاهمتي يادداشت اڃا تائين برقرار آهي، ۽ شايد جنگبندي به ڪنهن حد تائين قائم آهي. البت جيڪڏهن هر ڌر يادداشت جي پنهنجي مرضي موجب تشريح ڪندي رهي، ته صورتحال وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي. جيئن آمريڪا کي، تيئن ايران کي به اهو تسليم ڪرڻ گهرجي ته حتمي معاهدي کان اڳ مفاهمتي يادداشت تي ان ئي جذبي سان عمل ڪرڻ ضروري آهي، جنهن جذبي سان ان تي اتفاق ڪيو ويو هو. امن آمريڪا لاءِ اهم ضرور آهي، پر ايران لاءِ اهو زندگي ۽ موت جو سوال بڻجي چڪو آهي.
جيڪڏهن لڳاتار ڀڃڪڙين سبب ٻيهر وڏي جنگ نه به لڳي، تڏهن به ايران تي معاشي پابندين ۽ ناڪابندي جا اثر آخرڪار ايراني عوام کي ئي ڀوڳڻا پوندا. پاسداران ضرور ان ڳالهه تي فخر ڪري سگهن ٿا ته خامنه اي جي جنازي ۾ ماڻهن جو سمنڊ موجود هو، پر ان سوڳ کي سندن شدت پسندي جي تائيد نه ٿو سمجهي سگهجي، نه ئي انهن جلوسن مان اهو ثابت ٿئي ٿو ته ايراني عوام بنيادي سهولتن کان محروم رهندي به موجوده حڪومت جي هميشه حمايت ڪندو رهندو. شايد پاسداران انقلاب جي اصل ذميوارن کي اهو ئي خوف آهي ته امن قائم ٿيڻ کان پوءِ ايراني عوام انهن کان گذريل 47 سالن جي استبداد، محرومين ۽ ناانصافين جو حساب وٺندو. جنگي حالتن ۾ هر حڪومت کي قومي يڪجهتي جي بنياد تي عوامي حمايت ملي ويندي آهي، پر امن قائم ٿيڻ کان پوءِ اها حمايت برقرار رهڻ لازمي ناهي.
پاسداران انقلاب وٽ دشمن تي فائر ڪرڻ لاءِ ميزائل ۽ ڊرون ته موجود آهن، پر پنهنجي عوام کي سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ نه ڪافي مالي وسيلا آهن ۽ نه ئي ايتري سياسي ساک.
