گذريل ٻن ڏينهن دوران اسرائيلي حملن ۾ ڪيترائي اهم ايراني ليڊر مارجي ويا آهن. انهن ۾ سڀ کان مٿي ايراني قومي سلامتي جو سربراهه علي لاريجاني هو، جيڪو گذريل ڏينهن اسرائيلي حملي ۾ شهيد ٿيو. ان کان علاوه بسيج فورس جو سربراهه غلام رضا سليماني پڻ ماريو ويو. اڄ ايراني صدر اعلان ڪيو آهي ته انٽيليجنس وارو وزير اسماعيل خطيب به اسرائيلي حملي ۾ مارجي ويو آهي، جڏهن ته اسرائيل ڪجهه ڪلاڪ اڳ ئي سندس موت جو اعلان ڪيو هو۔ ڇنڇر ڏينهن آمريڪي حڪومت ايران جي نئين رهبر اعليٰ مجتبيٰ خامنه اي سميت ڪيترن ايراني اڳواڻن بابت معلومات ڏيندڙ لاءِ 10 ملين ڊالر انعام ڏيڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن ۾ علي لاريجاني جو نالو به شامل هو. هو ايران جي هڪ اثرائتي خاندان سان تعلق رکندو هو، ۽ اڳوڻي رهبر اعليٰ علي خامنه اي کيس آمريڪا سان جنگ دوران پاليسي سازي ۽ منصوبه بندي جون اهم ذميواريون سونپيون هيون. هو ايران جي مذهبي نظام ۾ هڪ معتدل ۽ سفارتي لهجي وارو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو هو۔ ايران جي پرڏيهي وزير عباس عراقچي پنهنجي بيان ۾ واضح ڪيو ته ايران جو حڪومتي نظام گهڻ پرت وارو آهي ۽ ڪنهن هڪ فرد تي دارومدار نٿو رکي. هڪ ماڻهو وڃي ٿو ته ٻيو ان جي جاءِ وٺي ٿو۔
ايران جو حڪومتي نظام مضبوط بنيادن تي بيٺل آهي، تنهن ڪري 28 فيبروري تي رهبر اعليٰ علي خامنه اي جي مارجي وڃڻ باوجود به ملڪ جو نظام لڳاتار هلندو رهيو. شروعاتي مرحلي ۾ آمريڪا ۽ اسرائيل ايران جي اعليٰ قيادت کي نشانو بڻايو، ۽ اهو سمجهيو ويو ته اڳين صف جي ليڊرن جي موت کان پوءِ نظام ڪمزور ٿي ويندو ۽ عوام احتجاج لاءِ ٻاهر نڪرندو. پر اهو اندازو غلط ثابت ٿيو. ايران نه رڳو مقابلي جو اعلان ڪيو، پر علي خامنه اي جي پٽ کي نئون رهبر اعليٰ بڻائي آمريڪا جي آڏو بيهڻ جو اعلان ڪيو۔ حالانڪه صدر ڊونلڊ ٽرمپ اڳ ئي چئي چڪو هو ته نئون ليڊر سندس مرضي مطابق هئڻ گهرجي ۽ کيس مجتبيٰ قبول نه هوندو. ان بيان مان لڳو ته آمريڪا موجوده نظام کي مڃڻ لاءِ تيار آهي، پر ايران کان لچڪ چاهي ٿو. ايران اهڙي لچڪ ڏيکارڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ هاڻي ايراني ليڊرن کي نشانو بڻائڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو آهي. اسرائيلي وزير دفاع به چئي چڪو آهي ته فوج کي سڀني اعليٰ ايراني ليڊرن کي مارڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي۔
تهران ۾ اعليٰ ليڊرن جي اهڙين حملا ۾ موت مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته ايراني نظام اندر دشمن ملڪن جا جاسوس موجود آهن. اهو به واضح ٿيو آهي ته ايران جي انٽيليجنس پنهنجي ليڊرن کي بچائڻ ۽ خطري جو اڳواٽ اندازو لڳائڻ ۾ ناڪام رهي آهي، جڏهن ته آمريڪا ۽ اسرائيل جو جاسوسي نظام انتهائي مضبوط ۽ اثرائتو آهي۔ اڄ انٽيليجنس واري وزير اسماعيل خطيب جي موت کان پوءِ اهو ڪمزوري وڌيڪ ظاهر ٿي آهي. جيتوڻيڪ ايران جو نظام ڪنهن هڪ ماڻهو جي وڃڻ سان ڪمزور نٿو ٿئي، پر اهو خدشو ضرور وڌي ويو آهي ته ايندڙ نشانو ڪير هوندو ۽ اندروني طور ڪير دشمن لاءِ ڪم ڪري رهيو آهي. جيڪڏهن انهن عنصرن کي روڪيو نه ويو ته آخرڪار مضبوط نظام هوندي به قيادت ڪمزور ٿي سگهي ٿي ۽ ملڪ اندر گهرو جنگ جو خطرو وڌي سگهي ٿو، جيڪو سڄي خطي لاءِ خطرو هوندو۔
رهبر اعليٰ مجتبيٰ خامنه اي پنهنجي تعزيتي پيغام ۾ چيو آهي ته شهيدن جي رت جو حساب ورتو ويندو، پر اهڙا جذباتي بيان جنگ کي ڊگهو ڪري سگهن ٿا ۽ خطي ۾ عدم استحڪام وڌائي سگهن ٿا. ايران لاءِ بهتر اهو آهي ته هو ڪو مناسب سياسي حل ڳولي۔ ابتدائي طور ايران چيو هو ته آمريڪي اڏن تي حملا عرب ملڪن خلاف نه آهن، پر هاڻي پاسداران انقلاب عرب ملڪن جي تيل ۽ گيس جي تنصيبات کي به نشانو بڻائڻ جون ڌمڪيون ڏئي رهيا آهن. اهو اعلان ڏکڻ پارس گيس فيلڊ تي حملي کان پوءِ ڪيو ويو. جڏهن ته ايران تي حملا آمريڪا ۽ اسرائيل ڪري رهيا آهن، ايران جو ردعمل عرب ملڪن خلاف نظر اچي رهيو آهي، جيڪو غلط حڪمت عملي آهي۔جيڪڏهن ايران عرب ملڪن سان سفارتي رابطا وڌائي ۽ حملا بند ڪري ته اهي ملڪ جنگ روڪرائڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا، پر موجوده حالتن ۾ ايران وڌيڪ فوجي رستي تي هلندو پيو نظر اچي۔ رياض ۾ ايندڙ ڏينهن ۾ عرب ملڪن سان گڏ پاڪستان، ترڪي ۽ آذربائيجان جا پرڏيهي وزير به گڏ ٿي ڳالهين ۾ حصو وٺي رهيا آهن. ايران کي به هن فورم تي سفارتي طور شامل ٿيڻ گهرجي ها، ڇو ته پاڪستان ۽ ترڪي جهڙا ملڪ جنگ روڪرائڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن۔
آخر ۾ اهو به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته اسرائيل خاص طور تي تجربيڪار قيادت کي نشانو بڻائي ايران ۾ اعتدال پسند آواز کي ڪمزور ڪري رهيو آهي. اهڙي حالت ۾ نئين قيادت گهٽ تجربيڪار ۽ وڌيڪ جذباتي ٿي سگهي ٿي، جنهن سان تڪرار وڌڻ جو خطرو وڌي ويندو. لڳي ٿو ته آمريڪا هن جنگ کي علائقائي تڪرار بڻائي فائدو وٺڻ چاهي ٿو، جڏهن ته اسرائيل ايران ۾ قيادت جو بحران پيدا ڪرڻ چاهي ٿو ته جيئن فيصلا جذبات ۾ ڪيا وڃن ۽ ايران کي نقصان ٿئي۔
