امرتيا سين هندستان جو هڪ عوام دوست محقق هو۔ معاشيات جي علم بابت حيران ڪندڙ نون حقيقتن ۽ پهلوئن کي دريافت ڪرڻ سبب کيس 1988ع ۾ نوبل انعام ڏنو ويو۔ برطانوي راڄ دوران بنگال ۾ 1943ع ۾ ظاهر ٿيل ”ڏڪر“ سندس تحقيق جو بنيادي موضوع هو۔ ان جي نتيجي ۾ هزارين ماڻهو فوت ٿيا ۽ بنگال جا لکين گهرانا عزتدار زندگيءَ مان ڪري گنداگيرن جي قطار ۾ اچي بيٺا۔ بي زمين هارين جا وڏا ٽولا شهرن ڏانهن لڏي ويا ۽ روزانه مزدوري ڪرڻ تي مجبور ٿي ويا۔
مستند انگن اکرن جي سخت جاچ پڙتال کان پوءِ امرتيا سين اهو معلوم ڪيو ته 1943ع ۾ بنگال ۾ اصل ۾ ڪو قحط آيو ئي نه هو۔ ان سال ته ڪيترائي فصل معمولي کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ هئا۔ ٻي عالمي جنگ سبب پيدا ٿيل خوف ۽ بيچيني مان فائدو وٺندي منافعي خور ماڻهن خوراڪ جي شين جي ذخيره اندوزي شروع ڪري ڇڏي۔ حڪومت انهن تي ضابطو آڻڻ بدران ڪيترين ئي صورتن ۾ سندن سهولتڪار بڻجي وئي۔ ان ڪري امرتيا سين جو هڪ قول تمام مشهور ٿيو جنهن مطابق قدرت قحط يا ٻين آفتن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ تباهي جي ذميوار نه هوندي آهي، پر عوام تي قدرتي آفتن جي نالي ۾ نازل ٿيندڙ مصيبتن جا اصل ذميوار نااهل ۽ بدعنوان حڪمران هوندا آهن۔
هتي تائين پڙهڻ کان پوءِ توهان کي چڱيءَ طرح اندازو ٿي ويو هوندو ته ڊاڪٽر امرتيا سين ۽ 1943ع جو بنگال جو قحط مون کي مارچ 2026ع جي هن صبح جو ڪالم لکندي ڇو ياد آيو آهي۔ گذريل جمعي جي رات يارنهن وڳي ڏهه منٽن تي حڪومت پيٽرول جي في ليٽر قيمت ۾ 55 رپيا اضافي جو اعلان ڪري ڇڏيو۔ آمريڪا ۽ اسرائيل طرفان ايران تي مڙهيل جنگ کي ان اضافي جو سبب قرار ڏنو ويو۔ ان پس منظر ۾ ايران جي سامونڊي ڪناري ڀرسان موجود آبنائي هرمز جو بار بار ذڪر ٿي رهيو آهي۔ ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جا لڳ ڀڳ سڀئي ملڪ وچ اوڀر مان خريد ڪيل تيل آبنائي هرمز مان گذرندڙ ٽينڪرن ذريعي حاصل ڪن ٿا۔ جڏهن ايران ان کي بند ڪرڻ جو اعلان ڪيو ته دنيا جون انشورنس ڪمپنيون ان رستي مان گذرندڙ جهازن جو بيمو ڪرڻ کان هٿ کڻي ويون۔ صدر ٽرمپ ان جو حل پيش ڪندي دعويٰ ڪئي ته آمريڪي خزاني واري وزارت گهربل انشورنس مهيا ڪرڻ جو بندوبست ڪندي۔ ان سان گڏ اهو تاثر به ڏنو ويو ته آمريڪي فضائي ۽ بحري فوجون آبنائي هرمز تي ڀاڙيندڙ واپاري جهازن جي حفاظت کي يقيني بڻائينديون۔ پر انهن واعدن کي عملي صورت ڏيڻ لاءِ اڃا تائين ڪو واضح قدم نظر نٿو اچي۔ تنهنڪري آبنائي هرمز بابت پيدا ٿيل غير يقيني صورتحال جو سنجيده حل ضروري آهي۔ پر جنهن پيٽرول جي قيمت جمعي جي رات وڌائي وئي آهي، اهو تقريباً 45 کان 50 ڏينهن اڳ عالمي مارڪيٽ مان 65 کان 70 آمريڪي ڊالر في بيرل جي حساب سان خريد ڪيو ويو هو۔ اهڙي صورت ۾ ان جو هڪ ليٽر پيٽرول پمپ تي 321 رپين ۾ وڪڻڻ جو ڪو مناسب جواز موجود ناهي۔ آبنائي هرمز بند ٿيڻ کان پوءِ ذخيره اندوز ماڻهن پنهنجي وٽ موجود پيٽرول مارڪيٽ ۾ آڻڻ ۾ دير ڪرڻ جا حربا اختيار ڪرڻ شروع ڪيا۔ ان دير سبب ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن مان خبرون اچڻ لڳيون ته پيٽرول پمپن ٻاهران خريدارن جون ڊگهيون قطارون لڳي رهيون آهن۔ رش کان ڊڄي ڪيترن پيٽرول پمپن هر خريدار کي ڏهه ليٽر کان وڌيڪ پيٽرول ڏيڻ کان به انڪار شروع ڪري ڇڏيو۔ اهڙي طرح ايندڙ 28 کان 30 ڏينهن تائين پيٽرول جو ذخيرو موجود هجڻ باوجود سڄي ملڪ ۾ ان جي کوٽ ۽ نايابي جو ماحول پيدا ڪيو ويو۔
حڪومت جيڪڏهن چاهي ها ته پنهنجي وسيع اختيارن کي استعمال ڪندي مصنوعي کوٽ پيدا ڪندڙن کي سڃاڻي کين عبرت جو نشان بڻائي سگهي ٿي۔ تيل درآمد ڪندڙ اجاره دار سيٺ ۽ گهڻا پيٽرول پمپ مالڪ حڪمران اشرافيه جي ئي “خاندان” مان هئا۔ اهڙن ماڻهن تي ضابطو آڻڻ لاءِ حڪومت ڇو سرگرم ٿئي؟ عام صارف کي ظاهري طور پيٽرول جي فراهمي يقيني بڻائڻ لاءِ في ليٽر قيمت ۾ هڪ ئي وقت 55 رپيا اضافي جو اعلان ڪيو ويو۔ منافعي خور ماڻهن جي ته ڄڻ چاندي ٿي وئي، پر عوام ضرور پريشان ٿي ويو۔ بهرحال، وهندڙ گنگا مان حڪومت به هٿ ڌوئي ورتا آهن۔ جيڪو پيٽرول هن وقت ذخيره اندوزن وٽ موجود آهي، اهو پيٽرول پمپ تائين لڳ ڀڳ 158 رپيا في ليٽر جي حساب سان پهچندو۔ حڪومت ان تي في ليٽر 123 رپيا وصول ڪندي۔ ترسيل ۽ پيٽرول درآمد ڪندڙن کي 15 رپيا في ليٽر ڪميشن ملندي۔ وڌيڪ 25 رپيا ملڪ جي هر پيٽرول پمپ تي هڪجهڙي قيمت برقرار رکڻ لاءِ چارج ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح مان ۽ توهان پنهنجي محدود آمدني مان سڌو سنئون 55 رپين جي اضافي جو بار برداشت ڪنداسين۔ پر اها مصيبت صرف پيٽرول پمپ تائين محدود نه رهندي۔ پيٽرول جي قيمت ۾ واڌ خوراڪ جي شين جي قيمتن ۾ به ظاهر ٿيندي ۽ اسان جي گهرن ۾ ايندڙ بجلي جي مهيني بلن ۾ به نمايان اضافو نظر ايندو۔
آبنائي هرمز رڳو تيل جي قيمت کي ئي ناقابل برداشت نه بڻايو آهي۔ قطر به ايران طرفان اڇلايل ميزائلن جي امڪاني نقصان کان بچڻ لاءِ گيس جي فراهمي بابت سڀ معاهدا هڪ طرفي طور ختم ڪري ڇڏيا آهن۔ ان سبب سلنڊرن ۾ ملندڙ گيس جي کوٽ يقيني ٿي وئي آهي۔ اسان جي گهرن ۾ پائيپ لائينن ذريعي ايندڙ گيس به هر وقت چولهن لاءِ موجود نه هوندي۔ ڊگهي گيس لوڊشيڊنگ برداشت ڪرڻي پوندي۔ ان کان علاوه گيس جون جيڪي قيمتون اڳ ئي ناقابل برداشت ٿي چڪيون آهن، انهن ۾ وڌيڪ اضافو به يقيني آهي۔
اسان جا حڪمران اڃا به اصرار ڪن ٿا ته اسان تي نازل ٿيل مصيبتن جا ذميوار کين قرار نه ڏنو وڃي۔ سندن چوڻ آهي ته موجوده مشڪلاتن جو اصل سبب آمريڪا ۽ اسرائيل جو ايران تي بي سبب حملو آهي۔ ڪاش اسان وٽ به معاشيات بابت ڏکين انگريزي لفظن ۾ ڊگها مضمون لکڻ وارن مان ڪو امرتيا سين جهڙو ماڻهو هجي ها، جيڪو اسان جهڙن ماڻهن کي همت سان اهو سمجهائي سگهي ها ته جڏهن حڪومت گذريل هفتي کان وٺي ايندڙ 28 کان 30 ڏينهن تائين پيٽرول جا وافر ذخيرا موجود هجڻ جا دعوٰا ڪري رهي آهي ته پوءِ هڪ ئي وقت في ليٽر 55 رپيا واڌ ڪرڻ جو فيصلو ڇو ڪيو ويو؟ ذخيره اندوزن وانگر اڳ ۾ خريد ڪيل اسٽاڪ تي ليوي لڳائي اسان تي وڌيڪ بار ڇو وڌو ويو؟ ڪٿي ائين ته ناهي جو آءِ ايم ايف سان ڪيل واعدن موجب ٽيڪسن جي وصولي پوري ڪرڻ مشڪل ٿي رهي هئي ۽ ايف بي آر جي ڏوهي لاپرواهي ۽ ڪوتاهي جي سزا پيٽرول استعمال ڪندڙن تي وجهي ڇڏي وئي آهي؟
