ايران جي صدر مسعود پزشڪيان پاڙيسري عرب ملڪن تي حملن بابت معافي گھري آهي ۽ چيو آهي ته جيڪڏهن انهن ملڪن جي سرزمين مان ايران تي حملا نه ڪيا ويندا ته ايران به انهن تي حملا نه ڪندو. بهرحال هڪ وڊيو پيغام ۾ هن آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي رد ڪندي چيو ته ايران آخري گهڙي تائين وڙهندو. ٻئي پاسي آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايران تي حملن کي وڌيڪ تيز ڪرڻ جو دعويٰ ڪندي ايراني صدر جي بيان جو حوالو ڏنو ۽ چيو ته ايران پنهنجن پاڙيسري ملڪن کان معافي وٺي چڪو آهي. ايراني صدر جي هن بيان کان پوءِ به جيتوڻيڪ ايران طرفان عرب ملڪن ڏانهن ميزائل اڇلائڻ جو سلسلو جاري رهيو، پر سڄي دنيا ۾ هن بيان جي اهميت تي بحث هلي رهيو آهي ۽ غور ڪيو پيو وڃي ته هي بيان ڪيتري حد تائين ايران جي دفاعي حڪمت عملي کي ظاهر ڪري ٿو. اهو سوال به پيدا ٿي رهيو آهي ته ڇا ايران وٽ ميزائل ۽ ڊرونز جو ذخيرو گهٽجي وڃڻ سبب هاڻي عرب ملڪن تي حملن کان پاسو ڪرڻ واري پاليسي جو اعلان ڪيو پيو وڃي يا پوءِ سفارتي ڪوششن ۽ حڪمت عملي جي ضرورتن تحت اهو قدم کنيو ويو آهي.
سڀ کان پهرين اهو ڏسڻ ضروري آهي ته ڇا هن بيان کي واقعي اهڙو ئي سرينڊر سمجهي سگهجي ٿو جيئن صدر ڊونلڊ ٽرمپ ان کي پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٽرمپ جي بيان مان اهو تاثر به ملي سگهي ٿو ته ايران جي هن بيان کي سرينڊر قرار ڏئي ۽ ٻي پاسي ايران جي دفاعي صلاحيتن کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ جي دعويٰ ڪندي آمريڪا هڪ طرفي طور جنگ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪري سگهي ٿو، جنهن کان پوءِ اسرائيل به آمريڪا جي پيروي ڪندي جنگبندي تي راضي ٿي وڃي. بيشڪ اهو سڀ کان آسان ۽ خوشگوار طريقو ٿي سگهي ٿو، پر صدر ڊونلڊ ٽرمپ لاءِ جنگبندي جو اعلان ڪرڻ لاءِ صرف مسعود پزشڪيان جو هڪ بيان شايد ڪافي نه هجي. ان کان اڳ هو ايران ۾ پنهنجي پسند جي اڳواڻ جي چونڊ کي به جنگبندي جي اهم شرط طور پيش ڪري چڪو آهي. بهرحال هن واضح ڪيو هو ته مرحوم سپريم ليڊر علي خامنه اي جو پٽ مجتبيٰ خامنه اي قابل قبول نه هوندو.
هاڻي ايراني ميڊيا خبر ڏني آهي ته نئين سپريم ليڊر جي چونڊ جو عمل ايندڙ چوويهه ڪلاڪن ۾ مڪمل ٿي سگهي ٿو ۽ چونڊ ڪائونسل نئين اڳواڻ جي چونڊ جو اعلان ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن مجتبيٰ خامنه اي کان سواءِ ڪنهن ٻئي شخص کي چونڊيو ويو ته صدر ڊونلڊ ٽرمپ آساني سان چئي سگهي ٿو ته اهو اعتدال پسند اڳواڻ آهي ۽ ان جي قيادت ۾ ايران ڏينهن ٻيڻو رات چوڻو ترقي ڪندو. ٽرمپ جنهن نموني پنهنجو موقف بدلائيندو رهي ٿو ۽ جنهن طريقي سان صفتون استعمال ڪرڻ جو عادي آهي، ان جي روشني ۾ انهن کان ڪنهن به قسم جو بيان متوقع ٿي سگهي ٿو. پر جنگبندي جي امڪاني اعلان جي اميد رکڻ کان اڳ اهو به ڏسڻو پوندو ته آمريڪا تي جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڪيترو دٻاءُ موجود آهي.
ان ڳالهه ۾ ڪو شڪ نه هئڻ گهرجي ته جڏهن آمريڪي صدر جنگ جي صورتحال بابت پنهنجن ويجهن ساٿين سان مشورو ڪندو هوندو ته جنگ بند ڪرڻ جو آپشن ضرور بحث هيٺ ايندو هوندو. ان جا ڪيترا ئي سبب آهن. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته ڪنهن به ملڪ وٽ جنگي خرچ برداشت ڪرڻ لاءِ لامحدود وسيلا ناهن هوندا. آمريڪي حڪومت به طاقتور هجڻ باوجود خساري واري معيشت رکي ٿي، جنهن تي هر ڏينهن سان قرض جو بار وڌندو وڃي ٿو. ان کان اڳ آمريڪا وچ اوڀر ۾ جيڪي به جنگيون وڙهيون آهن، انهن جو وڏو مالي بار گهڻو ڪري عرب ملڪن کان وصول ڪيو ويو هو يا آمريڪا جي يورپي اتحادين اهو بار ورهائڻ ۾ مدد ڪئي هئي. هن ڀيري عرب ملڪ پاڻ ئي ايراني حملن جي نشاني تي آهن. انهن حملن سبب تيل ۽ گئس جي پيداوار يا ته بند ٿي وئي آهي يا گهٽجي وئي آهي. جيڪڏهن جنگ ڊگهي ٿي وئي ته خليجي ملڪن بابت اهو اعتماد به گهٽجڻ لڳندو ته اهي سياحت ۽ سيڙپڪاري لاءِ محفوظ جڳهيون آهن. اهڙي معاشي دٻاءُ سبب نه صرف خليجي ۽ عرب ملڪ متاثر ٿيندا، پر عالمي معاشي نظام ۾ سرمايو لڳائڻ ۽ آمريڪا ۾ سيڙپڪاري جهڙا منصوبا به متاثر ٿي سگهن ٿا. جنگ کان پوءِ انهن ملڪن کي ٿيندڙ نقصان جي تلافي لاءِ به وڏي پئماني تي وسيلا گهربل هوندا، جنهن جا اثر آمريڪي معيشت تي به پوندا.
صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي اهو به ذهن ۾ رکڻو پوندو ته آمريڪي عوام ۾ هي جنگ مقبول ناهي. آمريڪا ۾ گهڻا ماڻهو هن جنگ کي ناجائز سمجهن ٿا. ان کان علاوه هن ئي سال نومبر ۾ وچ مدي واريون چونڊون ٿيڻيون آهن، جنهن جي مهم جلد شروع ٿيڻ جو امڪان آهي. اهڙي پسمنظر ۾ جيتوڻيڪ ٽرمپ جنگي صلاحيتن بابت وڏيون دعوائون ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته آمريڪا جيستائين چاهي جنگ جاري رکي سگهي ٿو، پر زميني حقيقتون انهن دعوائن جي پوري حمايت نٿيون ڪن. هن صورتحال ۾ شايد آمريڪا لاءِ پنج يا ڇهه هفتا جنگ جاري رکڻ به آسان نه هوندو. جنگ ڊگهي ٿيڻ سان هٿيارن جي فراهمي به هڪ اهم مسئلو بڻجي سگهي ٿي. ايران جنهن نموني جنگ کي حيران ڪندڙ طريقي سان وسيع ڪيو آهي، ان سبب آمريڪا کي ڪيترن ئي محاذن تي ايراني ميزائلن ۽ ڊرونز جو مقابلو ڪرڻو پئجي رهيو آهي. انهن کي روڪڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ دفاعي نظام کي مسلسل جديد بڻائڻ ضروري آهي. جيڪڏهن ڪٿي به ڪمزوري ظاهر ٿي ته ايران ان مان فائدو وٺڻ جي ڪوشش ڪندو. اها به غور جوڳي ڳالهه آهي ته آمريڪا يا اسرائيل، پنهنجي فوجي برتري باوجود، اڃا تائين صحيح نموني نٿا ڄاڻن ته ايران وٽ ميزائلن ۽ ڊرونز جو ڪيترو ذخيرو آهي ۽ هو انهن کي ڪهڙي رفتار سان تيار ڪري سگهي ٿو. هن حوالي سان رڳو اندازا لڳايا ويندا آهن، پر جڏهن جنگ شروع ٿيندي آهي ته گهڻا اندازا غلط ثابت ٿيندا آهن ۽ ميدان جنگ ئي فيصلو ڪندو آهي ته ڪير ڪامياب ٿيندو.تيل ۽ گئس کان علاوه سڄي دنيا ۾ سامان جي فراهمي ۾ ايران جي ڪنٽرول هيٺ آبنائي هرمز جي به وڏي اهميت آهي. جيتوڻيڪ ايران سرڪاري طور چوندو آهي ته هن سامونڊي رستي کي بند ناهي ڪيو، پر عملي طور تي پاسدارانِ انقلاب اعلان ڪيو آهي ته هو دشمن ملڪن يا انهن جي حمايت ڪندڙ ملڪن جا جهاز هن رستي تان گذرڻ نه ڏيندا. اهڙي صورتحال ۾ سامونڊي آمدرفت ۾ رڪاوٽ ۽ تيل ۽ گئس جي کوٽ عالمي معيشت تي به اثر انداز ٿي سگهي ٿي. آمريڪا جا اتحادي ملڪ به ان کان متاثر ٿيندا، تنهنڪري ڪنهن به فيصلي کان اڳ انهن عنصرن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.
تهران ۾ حڪومت جي تبديلي ڪرائڻ ۾ ناڪامي سبب هن حملي جو اصل آمريڪي مقصد حاصل نه ٿي سگهيو آهي. ان ڪري جيستائين ايران طرفان دشمن جي هدفن ڏانهن هڪ ميزائل يا ڊرون به موڪليو پيو وڃي، آمريڪا پنهنجي مڪمل ڪاميابي جو اعلان نٿو ڪري سگهي. جيڪڏهن ايران پنهنجو نظام بچائيندي آمريڪي حملا بند ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿو ته اهو به ان جي ڪاميابي سمجهي ويندي. پر آمريڪا شايد ان کي ايران جو سرينڊر قرار ڏئي پنهنجي ڪاميابي جو اعلان ڪري. ڊونلڊ ٽرمپ جهڙي شخص لاءِ ناڪامي قبول ڪرڻ آسان نه هوندو. نه ئي آمريڪا جهڙي وڏي طاقت اهو اعلان ڪندي ته هن هڪ هفتو اڳ ايران تي حملا شروع ڪري غلطي ڪئي هئي، تنهنڪري هاڻي انهن کي بند ڪيو پيو وڃي. اهڙي صورتحال ۾ سفارتڪاري ئي واحد رستو آهي، جيڪو شايد ٻنهي ڌرين کي پنهنجي پنهنجي ڪاميابي جي دعويٰ ڪرڻ جو موقعو ڏئي سگهي.
صدر مسعود پزشڪيان جو معافي گهرڻ ۽ ساڳئي وقت سرينڊر نه ڪرڻ وارو بيان دراصل دوست ملڪن جي سفارتي ڪوششن جي ڪاميابي به ٿي سگهي ٿو. لڳي ٿو ته ايراني قيادت کي سمجهايو ويو آهي ته عرب پاڙيسري ملڪن کي جنگ ۾ شامل ڪري هن جنگ جو دائرو تمام وسيع ڪري ڇڏيو آهي، جنهن کي محدود ڪرڻ پاڻ ايران جي مفاد ۾ آهي. ٻئي پاسي عرب ملڪن جي راڄڌانين ۾ به اهو احساس وڌيو آهي ته آمريڪا جي ذريعي ايران کي تباهه ڪرائي وچ اوڀر جي سياست ۾ فيصلائتي طاقت بڻجڻ جو خواب شايد پورو نه ٿي سگهي. جيڪڏهن عرب ملڪ ايراني صدر جي معافي کي سفارتي جذبي سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ته امڪان آهي ته انهن ملڪن تي حملا بند ٿي سگهن ٿا. البته انهن کي اها ضمانت به ڏيڻي پوندي ته انهن جي ملڪن ۾ موجود آمريڪي فوجي اڏن مان ايران تي حملا نه ڪيا ويندا.ان سلسلي ۾ فيلڊ مارشل عاصم منير جو سعودي عرب جو دورو ۽ سعودي دفاع واري وزير سان ملاقات، فوجي منصوبابندي کان وڌيڪ سفارتي حڪمت عملي جي عڪاسي ڪري ٿي. جيڪڏهن مسعود پزشڪيان جو بيان اهڙين ئي ڪوششن جو نتيجو آهي ته هن وڏي ۽ خطرناڪ عالمي تڪرار ۾ پاڪستان جي ڪردار ۽ اثر کي نظرانداز ڪرڻ ممڪن نه هوندو.
پاڪستان جا عرب ملڪن سان گڏ آمريڪا سان به ويجها لاڳاپا آهن. پاڪستان وٽ ڌرين جي وچ ۾ اڻ سڌي ٽياڪڙي ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. جيڪڏهن اهي ڪوششون ڪامياب ٿين ٿيون ته نه صرف ايران سان جنگ بندي ٿي سگهي ٿي، پر پاڪستان لاءِ معاشي، سفارتي ۽ حڪمت عملي جي حوالي سان نوان امڪان به پيدا ٿي سگهن ٿا.
