امن تي اتفاق ٿيڻ باوجود ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ بي اعتمادي، اختلاف ۽ حتمي معاهدي بابت نظرين جو فرق اڃا به موجود آهي. گذريل ڪجهه ڏينهن دوران تهران پاران ”گڏيل مفاهمت جي يادداشت“ بابت مختلف ۽ متضاد بيان ڏنا ويا، پر هاڻي اها ڳالهه واضح ٿي وئي آهي ته پاڪستان جي پرڏيهي وزارت جي اعلان موجب آچر ڏينهن هن يادداشت تي ڊجيٽل صحيحون ٿي چڪيون آهن. صدر ڊونلڊ ٽرمپ ۽ نائب صدر جي ڊي وينس به تصديق ڪئي آهي ته يادداشت يا معاهدي تي صحيحون ٿي ويون آهن ۽ هاڻي ان ۾ ڪا تبديلي ممڪن ناهي. وزيراعظم شهباز شريف اعلان ڪري چڪو آهي ته جمعي ڏينهن جنيوا ۾ پاڪستان جي ميزباني هيٺ هن يادداشت تي باقاعده صحيحون ڪرڻ جي تقريب ٿيندي. آمريڪي قيادت کان علاوه تهران جا تقريباً سمورا ذريعا به ان خبر جي تصديق ڪري رهيا آهن. تنهن ڪري هاڻي ان ڳالهه ۾ ڪو ابهم باقي نه رهيو آهي ته جنگبندي تي اتفاق کان پوءِ ايران جي جوهري پروگرام بابت حتمي معاهدو 60 ڏينهن اندر طئي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي. ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي جو چوڻ آهي ته حتمي معاهدي بعد ان جي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل کان منظوري ورتي ويندي.
جمعي تي يادداشت تي رسمي صحيحون ٿيڻ کان پوءِ ان بابت ڳالهين جو سلسلو شروع ٿيندو، جيتوڻيڪ اڃا تائين اهو طئي ناهي ته اهي ڳالهيون ڪٿي ٿينديون. اهو به واضح ناهي ته پاڪستان ۽ ٻيا ثالث ملڪ ان عمل ۾ پنهنجو ڪردار جاري رکندا يا ايران ۽ آمريڪا سڌي ريت پاڻ ۾ معاملا طئي ڪرڻ تي راضي ٿي ويا آهن. ٻنهي ملڪن وچ ۾ موجود بي اعتمادي کي ڏسندي ڪنهن به ثالث کان سواءِ سڌيون ڳالهيون ٿيڻ جو امڪان گهٽ محسوس ٿئي ٿو، پر جمعي کان اڳ ان بابت وڌيڪ تفصيل سامهون اچڻ مشڪل آهن. ايران ۽ آمريڪا جي عوام سميت سڄي دنيا اها اميد ڪري رهي آهي ته يادداشت تي اتفاق دوران جيڪي لفظي ۽ عملي تڪرار ڏسڻ ۾ آيا هئا، هاڻي انهن کان پاسو ڪيو ويندو ۽ ڳالهين لاءِ وڌيڪ سازگار ماحول پيدا ڪيو ويندو.
اها ڳالهه هاڻي تقريباً واضح ٿي چڪي آهي ته ايران کي جوهري هٿيار نه ٺاهڻ بابت مستقل ۽ حتمي معاهدو ڪرڻو پوندو. ان سان گڏوگڏ کيس 60 سيڪڙو کان وڌيڪ افزودگي ڪيل يورينيم جي سطح گهٽائڻ يا اهو مواد ڪنهن غيرجانبدار ٽئين ملڪ حوالي ڪرڻ تي به راضي ٿيڻو پوندو. هن معاملي تي ٻنهي پاسن کان سياسي پوائنٽ اسڪورنگ جاري رهي آهي، پر هڪ ڳالهه طئي آهي ته ايران ڪنهن به صورت ۾ ايٽمي هٿيار حاصل نه ڪري سگهندو. لڳي ٿو ته ايران يادداشت جي مسودي ۾ هن اصول کي قبول ڪري چڪو آهي، جڏهن ته آمريڪي صدر به ان جو کليل لفظن ۾ اعلان ڪري رهيو آهي. تڪرار جو ٻيو اهم نقطو آبنائي هرمز کي کولڻ آهي. آمريڪي موقف موجب هن سامونڊي گذرگاهه کي جنگ کان اڳ واري حالت ۾ بحال ڪيو ويندو ۽ سمورا بحري جهاز بنا ڪنهن رنڊڪ جي ان مان گذري سگهندا. آمريڪي عملدار ان ڳالهه تي زور ڏئي رهيا آهن، جڏهن ته ايران طرفان اڃا تائين ملي جلي اشارا ڏنا پيا وڃن.
آمريڪا جو چوڻ آهي ته جهازن کان ڪو به ٽول ٽيڪس نه ورتو ويندو ۽ دنيا کي تيل جي فراهمي فوري طور بحال ٿيڻ گهرجي. ٻئي طرف ايراني ترجمانن جو موقف آهي ته جيتوڻيڪ ايران جهازن کان ٽول وصول نه ڪندو، پر سروس چارجز وٺي سگهجن ٿا. آمريڪي ذريعا اهڙي ڪنهن به رعايت جو ذڪر نٿا ڪن. ان ڪري اصل حقيقت تڏهن ئي سامهون ايندي جڏهن يادداشت جو مڪمل متن منظرعام تي ايندو ۽ معلوم ٿيندو ته ايران کي آبنائي هرمز جي بحري ٽريفڪ تي ڪيتري حد تائين ڪنٽرول جو حق حاصل هوندو. البت، يادداشت تي صحيحون ٿيڻ کان پوءِ ايران ڪنهن به فيصلي جو اڪيلو مجاز نه رهندو. ٻنهي ملڪن وچ ۾ اختلاف جو هڪ ٻيو اهم موضوع لبنان ۾ حزب الله خلاف اسرائيلي ڪارروائيون آهن. ايران جي پرڏيهي وزارت جي ترجمان تهران ۾ هڪ پريس ڪانفرنس دوران چيو آهي ته سڀني محاذن تي جنگبندي معاهدي جو حصو آهي، جنهن ۾ خاص طور لبنان جو به ذڪر شامل آهي. جڏهن ته آمريڪي ترجمان ان ڳالهه جي سڌي تصديق نٿا ڪن.
هڪ سينيئر آمريڪي عملدار موجب لبنان هن معاهدي جو حصو ناهي، پر اسرائيل ۽ لبنان وچ ۾ سڌيون ڳالهيون جاري آهن. جيڪڏهن ايران حزب الله کي ڪنٽرول نه ڪري سگهيو ۽ اها تنظيم اسرائيل تي حملا جاري رکي، ته اسرائيل کي پنهنجي دفاع جو حق حاصل هوندو. ان عملدار جو چوڻ هو ته ايران ۽ ان جا اتحادي، آمريڪا ۽ ان جي اتحادي ملڪن سان گڏجي دشمني ختم ڪرڻ ۽ مستقل امن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته جيڪڏهن يادداشت ۾ سڀني محاذن تي جنگبندي جو ذڪر موجود آهي، ته آمريڪا اها شرط به رکندي ته ايران حزب الله کي اسرائيل تي ميزائل حملا ڪرڻ کان روڪيندو. ٻي صورت ۾ آمريڪا اسرائيل جي نام نهاد ”حق دفاع“ جي حمايت جاري رکندو. اهو موقف دنيا آڏو واضح آهي ۽ ايراني قيادت به ان کان ضرور آگاهه هوندي. ان مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته جيتوڻيڪ يادداشت ۾ ايران جي حمايتي گروهن جي سڌي ريت حمايت ختم ڪرڻ جو ذڪر نه هجي، پر اهو ضرور واضح ڪيو ويو آهي ته حزب الله يا حوثي اسرائيل تي حملا ڪندا ته سندن خلاف ڪارروائي ٿيندي.
اسرائيل جا ڪيترائي وزير هن معاهدي کي غيرمناسب ۽ نقصانڪار قرار ڏئي رهيا آهن. تل ابيب سرڪاري طور تي يادداشت بابت ڪو واضح موقف نه ڏنو آهي، پر اسرائيل مان اهڙا اشارا ملي رهيا آهن ته هو نه ته هن معاهدي جو ڌر آهي ۽ نه ئي ان تي عمل ڪرڻ جو پابند. اها صورتحال صدر ٽرمپ جي اختيار لاءِ هڪ چئلينج ٿي سگهي ٿي، پر ايران جو رويو به انتهائي اهم هوندو. جيڪڏهن ايران حزب الله کي اسرائيل خلاف ڪارروائين کان روڪڻ ۾ ناڪام رهيو ته آمريڪا به ان گروهه کي اسرائيلي ڪارروائين کان بچائي نه سگهندو. هن تڪرار ۾ ايران جي عرب پاڙيسري ملڪن کي به وڏو نقصان برداشت ڪرڻو پيو. ايران آمريڪي فوجي اڏن کي نشانو بڻائڻ جي بهاني ڪجهه عرب ملڪن تي حملا ڪيا ۽ ڪڏهن ڪڏهن شهري تنصيبات کي به نشانو بڻايو. ان باوجود سعودي عرب، قطر ۽ عمان جهڙن اهم عرب ملڪن امن قائم ڪرڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن ملڪن وڏي بردباري جو مظاهرو ڪندي ايراني اشتعال انگيزي جو فوجي جواب نه ڏنو ۽ جنگ کي وڌيڪ ڦهلجڻ کان روڪيو.
ايران کي مستقبل ۾ ان رويي کي عرب ملڪن جي ڪمزوري نه سمجهڻ گهرجي، بلڪه مثبت سفارتڪاري ذريعي انهن سان لاڳاپا بهتر بڻائڻ ۽ اعتماد بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي. رڳو اهڙي صورت ۾ وچ اوڀر ۾ مستقل امن قائم ٿي سگهندو ۽ اسرائيل کي وڌيڪ جارحيت کان روڪي سگهجي ٿو. مختصر طور، يادداشت تي اتفاق جو آجيان ڪرڻ باوجود صدر ٽرمپ ۽ يورپي اڳواڻن جي ان تنبيهه کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته ايران کي هاڻي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻو پوندو. پيرس ۾ ميڊيا سان ڳالهائيندي صدر ٽرمپ چيو ته جيڪڏهن ايران سان لاڳاپن ۾ بهتري نه آئي ته صورتحال وري ساڳئي هنڌ پهچي سگهي ٿي، جتان تازو ڇڪتاڻ شروع ٿي هئي. هن اميد ظاهر ڪئي ته مستقبل ۾ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ بهتر لاڳاپا قائم ٿيندا، پر خبردار به ڪيو ته جيڪڏهن ائين نه ٿيو ته حالتون ٻيهر خراب ٿي سگهن ٿيون. يورپي ڪميشن جي صدر Ursula von der Leyen پڻ ايران تي معاشي پابنديون ختم ڪرڻ بابت سوال جي جواب ۾ چيو ته اهو ايران جي رويي تي دارومدار رکي ٿو. سندس چوڻ هو ته پابنديون ايران جي پاليسين سبب لاڳو ڪيون ويون هيون، ۽ جيڪڏهن عملي طور ثابت ٿيو ته ايران پنهنجو طريقو تبديل ڪيو آهي، تڏهن ئي اهي پابنديون ختم ٿي سگهن ٿيون.
آمريڪي ۽ يورپي اڳواڻن جا بيان ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته ايران کي دهشتگرد گروهن جي سرپرستي، پاڙيسري ملڪن خلاف تخريبي سرگرمين ۽ جوهري هٿيارن جي حصول واري پاليسي کان مڪمل طور دستبردار ٿيڻو پوندو. جيڪڏهن ايران انهن اشارن کي سمجهڻ ۽ خوشحال مستقبل لاءِ تصادم واريون پاليسيون تبديل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو ته سڀني نيڪ تمنائن باوجود سندس مشڪلاتن جو خاتمو ممڪن نه ٿي سگهندو.
