زماني جي بي رحم لهرن جڏهن قومن جي سرزمين تي پنهنجا نشان ڇڏيا، تڏهن ڪي ڌرتيون پنهنجي عظمت وڃائي ويٺيون، ته ڪي وري جدوجهد سان پنهنجو وقار ۽ خوشحالي بحال ڪري ورتي. سنڌ، جيڪا ڪنهن زماني ۾ علم، تهذيب، واپار ۽ زرخيز زمين جي ڪري سونهري سڃاڻپ رکندي هئي، اڄ ڪيترن ئي مسئلن جي ڄار ۾ ڦاٿل نظر اچي رھي آھي سوال اٿندو آهي ته سنڌ جي تباھي ۽ بربادي جو ذميوار ڪير آهي؟ هي سوال سادو نه، پر گهڻ رخو آهي، جنهن جو جواب هڪ ئي طرف نه ٿو ڏسي سگھجي، پر ڪيترن ئي پاسن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو.
سنڌ جي زوال جو پهريون سبب حڪمرانيءَ جي ڪمزوري ۽ بدانتظامي مفاد پرستي آهي. جڏهن اقتدار عوامي خدمت بدران ذاتي مفادن جو ذريعو بڻجي وڃي ٿو، تڏهن ترقيءَ جا رستا پاڻمرادو بند ٿي وڃن ٿا. ڪيترن ئي ڏهاڪن کان سنڌ جي سياسي نظام ۾ اهڙا رجحان ڏسڻ ۾ آيا آهن، جتي ترقياتي منصوبا رڳو ڪاغذن تائين محدود رهيا، ۽ عملي طور تي عوام تائين انهن جا فائدو نه پهتو. فنڊن جي غلط استعمال، ڪرپشن ۽ ناقص منصوبه بندي سنڌ جي بنيادي ڍانچي کي ڪمزور ڪيو چئي سگھجي ٿو ته تباھ ڪيو ويو آھي. ان سان گڏ، انتظامي ادارن جي ناڪامي به هڪ وڏو سبب آهي. جڏهن ادارا سياسي اثر هيٺ اچي وڃن، ته پوءِ قانون جي بالادستي ختم ٿي وڃي ٿي. نتيجي طور، نه احتساب عمل ۾ اچي سگھندو، نه ئي ذميوارن کي سزا ملي سگھندي. اهڙي ماحول ۾ ڪرپشن جا رستا صاف بي رڪاوٽ بنجي وڃن ٿا. ۽ نظام ڪمزور ٿي وڃي ٿو.
ٻيو اهم سبب قدرتي وسيلن جو غلط استعمال ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ پاڻي، زمين ۽ معدنيات جا وسيلا موجود ھوندي به انهن کي صحيح نموني استعمال نه ٿو ڪيو وڃي. پاڻيءَ جي کوٽ، جيڪا خاص طور تي سنڌ جي زراعت لاءِ حياتيءَ جيان آهي، هڪ وڏو مسئلو بڻجي چڪو آهي. دريائن ۾ پاڻيءَ جي وهڪري ۾ گهٽتائي ڪئي وڃي ٿي، غير منصفانه ورڇ، ۽ پاڻيءَ جي انتظام ۾ ناڪام منصوبه. بندي، زمينن کي بنجر بڻائي ڇڏيو آهي. ان حوالي سان Indus River جو ذڪر نهايت اهم آهي، جيڪو سنڌ جي زندگيءَ جي لڪير جيان آهي. جڏهن سنڌو درياهه جو پاڻي گهٽجي ٿو يا ان جي ورڇ ۾ ناانصافي ٿئي ٿي، ته ان جا اثر سڌو سنئون سنڌ جي معيشت ۽ ماڻهن جي زندگيءَ تي پون ٿا.
ٽيون عنصر تعليم ۽ شعور جي کوٽ پڻ آهي. جڏهن قوم علم کان پري ٿي وڃي، ته ان قوم ۾ پنهنجي حقن لاءِ آواز اٿارڻ جي سگهه گهٽجي وڃي ٿي يا حقن جي ڪا ڄاڻ ئي نه ٿي رھي ته اسان جا حق ڪھڙا آھن. سنڌ ۾ تعليم جو نظام ڪيترن ئي مسئلن جو ھميشه شڪار رهيو آهي، جنهن سبب نوجوانن کي اڳتي وڌڻ جا موقعا محدود ٿي ويا آهن يا پاڻ ئي گھٽائي ڇڏيا آھن. اهو به هڪ وڏو سبب آهي، جو سماجي ۽ معاشي ترقي سست ٿي وئي آھي.
چوٿون سبب سماجي بي حسي ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي کوٽ آهي. جڏهن معاشرو پاڻ پنهنجي مسئلن تي خاموش ٿي ويھي رھي، يا صرف ٻين کي ذميوار ٺهرائي، ته پوءِ سماج ۾ تبديليءَ جو عمل سست ٿي وڃي ٿو. عوام جو ڪردار به اهم آهي، ڇو ته آھي ئي اھم عنصر آهن. جيڪو حڪمرانن کي جوابده بڻائي سگهي ٿو. ان کان علاوه، وفاقي سطح تي پاليسين جو اثر به سنڌ جي حالتن تي سڌو سنئون پوي ٿو. پاڪستان جي مجموعي پاليسين ۾ ڪڏهن ڪڏهن صوبن جي وچ ۾ وسيلن جي ورڇ تي اختلاف پيدا ٿيندا رھيا آهن، جنهن جو اثر سنڌ جي خزاني تي گھڻو پيو آهي. توانائي، پاڻي ۽ مالي وسيلن جي ورڇ ۾ تڪرار سنڌ جي ترقيءَ کي متاثر ڪندا رهيا آهن.
پر ان سڄي جائزي کان پوءِ، هڪ اهم حقيقت سامهون اچي ٿي.سنڌ جي تباھي جو ذميوار ڪو هڪ فرد يا ادارو نه، پر هڪ مجموعي نظام آهي، جنهن ۾ حڪمران، ادارا، پاليسيون، ۽ ڪڏهن ڪڏهن عوام پاڻ به شامل آهي. هر ڪنهن جو پنهنجو حصو آهي، جنهن هن حالت کي جنم ڏنو ۽ واڌ ويجھ جو ذريعو بڻايو.
ھاڻي ته اميد جا دروازا به بند نظر اچن ٿا ۽ عوام حد کان وڌيڪ مايوس ٿي چڪو آھي.صرف آھي خوش آھن جيڪي حڪمران آھن.باقي ته خودڪشين جو. سلسلو به وڌي چڪو آھي. جيڪڏهن حڪمران چاھين ته شفاف حڪمراني، مضبوط ادارا، منصفانه وسيلن جي ورڇ، ۽ تعليم تي ڌيان ڏنو وڃي، ته سنڌ ٻيهر پنهنجي پراڻي عظمت ڏانهن موٽي سگهي ٿي. هن ڌرتيءَ وٽ اڃا به اها سگهه موجود آهي، جيڪا ان کي ٻيهر اڀاري سگهي ٿي. آخر ۾، وقت جي دانهن کي ٻڌندي ايترو ئي چئي سگهجي ٿو: تباهي اوچتو نٿي اچي، پر پنھنجي مفادن کي ترجيحي بنيادن تي حل ڪرڻ ۽ غفلتن جي سلسلي سان پيدا ٿيندي آھي؛ ۽ سڌارو به اوچتو نٿو اچي، پر شعور، ايمانداري ۽ مسلسل جدوجهد سان حاصل ٿئي ٿو. جڏھن ايمانداري سان فيصلا ڪيا ويندا ته ترقي جو سفر شروع ٿي سگھي ٿو؟
