هڪ وقت هو جڏهن ملڪ ۾ ڪو وڏو سياسي بحران پيدا ٿيندو هو ته اهڙا سياستدان موجود هوندا هئا، جيڪي بهترين ٽياڪڙ ثابت ٿيندا هئا. انهن مان نمايان نالا نوابزاده نصرالله خان ۽ مير غوث بخش بزنجو جا ورتا ويندا آهن. انهيءَ ڪري ئي ملڪ کي هڪ متفقه آئين مليو، ۽ جيڪڏهن 1977ع ۾ بنا جواز مارشل لا نه لڳايو وڃي ها ته ان وقت حڪومت ۽ اپوزيشن وچ ۾ نون چونڊن بابت معاهدو ٿي چڪو هو. پر ملڪ کي هڪ ڊگهي مارشل لا کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جا نتيجا اڄ تائين اسان ڀوڳي رهيا آهيون.
سياست ۾ ٽياڪڙي ملڪ کي ڪيترن ئي بحرانن مان ڪڍي سگهي ٿي، رڳو اهو طئي ڪرڻو آهي ته اڳتي آئين ۽ جمهوريت جي راهه تي وڌڻو آهي يا شخصي فيصلن جي اثر هيٺ رهڻو آهي. هاڻي هن نظام کي ڀلي هائبرڊ نظام سڏيو وڃي، پر اها ڳالهه پڪي آهي ته جنهن ملڪ ۾ سياست، صحافت ۽ عدليه آزاد نه هجن، اهو نظام ڪڏهن به جمهوري نٿو ٿي سگهي. پارليامينٽ ڪنهن به صورت ۾ رٻڙ اسٽيمپ نه ٿي سگهي، پر اسان اهڙا منظر به ڏٺا آهن. ان کان ته 1985ع واري اسيمبلي گهڻي بهتر هئي، جتي وزيراعظم کي اهو چوندي ٻڌو ويو ته جمهوريت ۽ مارشل لا گڏ نه ٿا هلي سگهن.
قيام پاڪستان کان اڄ تائين اسان جو بنيادي مسئلو اهو رهيو آهي ته اسان پنهنجي رخ جو تعين نه ڪري سگهياسين. انهيءَ ڪري اسان ڪڏهن به اعليٰ عدليه کي جمهوريت سان گڏ بيٺل نه ڏٺو، بلڪه گهڻو ڪري آئين ٽوڙيندڙن کي آئيني تحفظ ڏيندي ڏٺو. هاڻي ته عدليه پاڻ ئي عدليه جي سامهون بيٺي نظر اچي رهي آهي. جن ججن آواز اٿاريو، انهن کي اڄ ان جي سزا ڏني پئي وڃي، ۽ حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته بار ڪائونسل ۽ بار ايسوسيئيشن جي پراسرار خاموشي برقرار آهي. ٻي پاسي صحافت تي گهيرو ڏينهون ڏينهن تنگ ڪيو پيو وڃي. خبر ڏيڻ کي ئي ڏوهه قرار ڏنو ويو آهي. ايڊيٽر جو اختيار به هاڻي ڪنهن ٻئي جي هٿ ۾ آهي. اهڙي حالت ۾ نه عوام کي انصاف ملندي نظر اچي ٿو ۽ نه ئي ميڊيا معاشري جو آئينو لڳي ٿي. نتيجي طور هڪ سياسي جمود پيدا ٿي ويو آهي، جتي بااثر ماڻهن جو هڪ ڪلب پنهنجي ئي طبقي جي مفادن لاءِ فيصلا ڪري رهيو آهي.
هن سياسي جمود جو ٿورو تصور ڪريو ته ڪا به وڏي سياسي جماعت 18هين ترميم تحت اختيارن کي هيٺين سطح تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ناهي، جيڪا هڪ مضبوط سياسي نرسري جي بنياد فراهم ڪري ٿي. ڪا به سياسي جماعت شاگرد يونين يا ٽريڊ يونين کي انهن جا جائز حق ڏيڻ لاءِ تيار ناهي، جڏهن ته انهن جي مضبوط ٿيڻ سان سڄي سياسي نظام کي فائدو ملي ٿو. ڪا به جماعت پنهنجي اندر جمهوري ۽ سياسي ڪلچر کي فروغ ڏيڻ لاءِ تيار ناهي، ڇو ته کين ڊپ آهي ته نوان ماڻهو سامهون نه اچي وڃن. ايتري قدر جو ڪيترن مهينن کان اليڪشن ڪميشن جو چيئرمين ريٽائرمينٽ کان پوءِ به پنهنجي عهدي تي موجود آهي، ۽ حڪومت ۽ اپوزيشن هن معاملي تي سنجيده ته ڇڏيو، معمولي ڳالهه ٻولهه به شروع نه ڪئي آهي. اهڙي صورتحال ۾ سڀ کان وڌيڪ فائدو نوڪر شاهِي کي ٿئي ٿو، ڇو ته بيوروڪريٽس هميشه غير يقيني سياسي حالتن مان فائدو وٺندا آهن. نتيجي طور چونڊن هجن، اليڪشن ڪميشن هجي يا ملڪ جي رخ بابت فيصلا اهي هاڻي چند هٿن ۾ اچي ويا آهن، جڏهن ته عدليه ۽ پارليامينٽ رڳو موجود آهن، سندن وجود هجي يا نه.
هڪ ڀيري اڳوڻي صدر جنرل پرويز مشرف هڪ نجي محفل ۾ هڪ سينيئر صحافي کان پڇيو ته مون ملڪ ۾ مارشل لا نه لڳايو، سٺو بلدياتي نظام ڏنو، عورتن جي سيٽن ۾ واڌ ڪئي، ميڊيا کي آزادي ڏني ۽ هڪ سيڪيولر رخ ڏنو. صحافي جواب ڏنو ته توهان جي ڳالهه درست آهي، شايد توهان ڪيترن سولين حڪمرانن کان بهتر آهيو، پر توهان اهو سڀ ڪجهه هڪ چونڊيل حڪومت کي هٽائي اقتدار تي قبضو ڪري ڪيو، ۽ پوءِ اعليٰ عدليه کان پنهنجي حق ۾ فيصلو ورتو. پوءِ آخر اها ڪهڙي ڳالهه آهي جو ماڻهو وردي لاهڻ کان پوءِ به توهان سان گڏ نه بيٺا؟
هاڻي هائبرڊ نظام کي ڀلي ڪيترو به مضبوط ڪيو وڃي، اليڪشن ڪميشن کي ڪيترو به بي وس بڻايو وڃي، ميڊيا ۽ عدليه کي ڪيترو به قابو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي، چونڊن ۾ آخرڪار ووٽ ته پوندو ئي آهي. حڪومتون ڀلي ڪيترا به سٺا قدم کڻن ۽ انهن جي تشهير ڪن، پر حقيقت کان هو به واقف هوندا آهن ۽ عوام به. تنهن ڪري، اوهان نظام کي ڪيترو به ڪنٽرول ڪريو، سنجيده سوال ضرور اڀرن ٿا، ۽ اهڙي صورتحال ملڪ کي هن سياسي جمود ڏانهن وٺي وڃي رهي آهي. تنهن ڪري هن کان بهتر موقعو ڪونهي ته ڪجهه معتبر سياستدان سنجيده ٽياڪڙي شروع ڪن ڪراچي کان خيبر تائين ته جيئن ملڪ کي حقيقي معنيٰ ۾ جمهوري رخ ملي سگهي. بيشڪ اهو ڪم آسان ناهي؛ مفاد ۽ مصلحتون آڏو اچي وڃن ٿيون، پر ٻنهي ڌرين ۾ لچڪ ضروري آهي.
اسان جي هڪ بدقسمتي اها به رهي آهي ته نه رڳو صحافت دٻاءَ هيٺ آهي، پر ڪيترائي صحافي به سياسي ورهاست جو شڪار ٿي ويا آهن ۽ مفاد غالب اچي ويا آهن. ميڊيا تي ڪنٽرول وڌندو پيو وڃي، صحافين کي هٿڪڙيون لڳايون پيون وڃن. خبر ڏيڻ تي ڪڏهن نوٽيس ته ڪڏهن ڪيسن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ۽ ڪارا قانون اعليٰ عدليه ۾ چيلينج ڪيا وڃن ته تاريخن تي تاريخون پيون ملن.
آئين هاڻي رڳو ڪاغذ جو ٽڪرو بڻجي ويو آهي، جنهن ۾ لڳاتار ترميمون ڪري ايترا پيوند لڳايا ويا آهن جو هاڻي جنهن وٽ اختيار ۽ طاقت آهي، اهو پنهنجي مرضي موجب ان تي عمل ڪرائي ٿو. اسان اڄ دنيا ۾ سفارتي ٽياڪڙي جي حوالي سان پاڻ مڃائي رهيا آهيون آمريڪا کان ايران تائين، عرب ملڪن کان گڏيل قومن تائين سڀ اهو تسليم ڪن ٿا ته اسان بهتر ٽياڪڙ آهيون. الله ڪري دنيا ڪنهن وڏي جنگ کان محفوظ رهي، پر جيڪڏهن ڪو وڏو معاهدو ٿيو ته اهو پاڪستان جي ٽياڪڙي جو نتيجو ٿي سگهي ٿو. جڏهن اسان دنيا ۾ هڪ بهتر ٽياڪڙ ٿي سگهون ٿا، ته ملڪ اندر ڇو نه؟ سياست ۾ ٽياڪڙي ئي اڳتي وڌڻ جو رستو آهي. موقعو ضايع نه ڪيو، نه ته شايد دير ٿي وڃي. پاڪستان لاءِ مضبوط جمهوري نظام ئي بهتر آهي.
