سمنڊن تي اجاراداري قائم ڪرڻ لاءِ تاريخ ۾ ڪيترين ئي جنگين لڙيون ويون آهن، جن جو ذڪر اڳتي ڪبو، پر اڄ به آمريڪا، چين ۽ روس سمنڊن تي پنهنجو ڪنٽرول قائم رکڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن۔ جيئن ته سڀني کي خبر آهي ته زمين جي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو حصو خشڪي ۽ 70 سيڪڙو پاڻي تي ٻڌل آهي، جنهن کي گڏيل طور عالمي سمنڊ چيو ويندو آهي۔ اهي سمنڊ دنيا جي موسم، واپار، خوراڪ ۽ ماحولياتي نظام جا بنيادي ستون آهن۔
جاگرافيائي لحاظ کان سمنڊن کي عام طور پنج وڏن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي۔ جتي ڪنٽرول جو سوال آهي ته ڪو به هڪ ملڪ سڄي سمنڊ جو مالڪ نه هوندو، پر گڏيل قومن جي قانونن (خاص طور سامونڊي قانون) تحت هر سامونڊي ڪناري وارو ملڪ پنهنجي ڪناري کان لڳ ڀڳ 200 ناٽيڪل ميل تائين خاص معاشي علائقو حاصل ڪندو آهي، جڏهن ته ان کان اڳتي وارو حصو ”بين الاقوامي پاڻي“ سڏبو آهي۔ تنهن هوندي به وڏيون سامونڊي طاقتون پنهنجن مفادن جي تحفظ لاءِ مختلف علائقن ۾ اثر رسوخ قائم ڪن ٿيون، جنهن سبب ڪيترن هنڌن تي تڪرار به پيدا ٿين ٿا۔ انهن پاڻيَن تي اجارداري قائم ڪرڻ لاءِ تاريخ ۾ ڪيترين ئي اهم جنگين کي ڏسي سگهجي ٿو۔ قديم دور ۾ هڪ اهم سامونڊي جنگ ۾ يونانين فارسين کي شڪست ڏئي سمنڊن تي برتري حاصل ڪئي۔ ساڳي طرح سورهين صديءَ ۾ هڪ ٻي وڏي سامونڊي جنگ بحيره روم ۾ طاقت جو توازن تبديل ڪري ڇڏيو۔ اها ان وقت جي ٻن وڏين طاقتن وچ ۾ مقابلو هو، جنهن ۾ عثماني سلطنت ۽ عيسائي اتحاد جا بحري بيڙا آمهون سامهون ٿيا۔
ان جنگ ۾ عيسائي اتحاد ۾ اسپين، اٽلي ۽ وينس جهڙيون طاقتون شامل هيون، جڏهن ته عثماني سلطنت پنهنجي وڌندڙ سامونڊي طاقت سان ميدان ۾ هئي۔ عثماني بحريه وٽ جهاز وڌيڪ هئا، پر مخالف ڌر جا جهاز وڌيڪ جديد هٿيارن ۽ توپن سان ليس هئا۔ ڪلاڪن جي سخت ويڙهه کانپوءِ عيسائي اتحاد کي فتح ملي، عثماني بيڙي جا ڪيترائي جهاز تباهه ٿي ويا، جيتوڻيڪ ان شڪست باوجود عثماني سلطنت جي يورپ ڏانهن وڌندڙ اثر کي مڪمل طور روڪي نه سگهيو ويو، پر يورپ مان سندن ناقابلِ شڪست هجڻ جو خوف ختم ٿي ويو۔
جديد تاريخ ۾ به هڪ اهم سامونڊي جنگ ٿي، جنهن ۾ برطانيا فرانس ۽ اسپين کي شڪست ڏئي دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي طاقت بڻجي ويو۔ پوءِ پهرين ۽ ٻي عالمي جنگن دوران به سمنڊن تي ڪنٽرول انتهائي اهم رهيو، خاص طور اوقيانوسي ۽ پئسفڪ علائقن ۾۔ ٻي عالمي جنگ دوران هڪ اهم سامونڊي مقابلو ٽرننگ پوائنٽ ثابت ٿيو، جنهن ۾ آمريڪا جاپان جي سامونڊي طاقت کي سخت نقصان پهچايو ۽ پئسفڪ سمنڊ ۾ برتري حاصل ڪئي۔ ٻي عالمي جنگ کانپوءِ به سامونڊي تڪرار ختم نه ٿيا۔ لڳ ڀڳ 1988ع ۾ هرمز واري سامونڊي لنگهه وٽ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ هڪ اهم سامونڊي ٽڪراءُ ٿيو، جڏهن هڪ آمريڪي جنگي جهاز ايراني بارودي سرنگ سان ٽڪرائجي سخت متاثر ٿيو۔ ان واقعي کانپوءِ آمريڪا وڏي سامونڊي ڪارروائي ڪئي ۽ ايراني سامونڊي تنصيبات کي نشانو بڻايو۔ ان واقعي مان هڪ اهم سبق مليو ته بارودي سرنگون رڳو فوجي هٿيار نه آهن، پر نفسياتي هٿيار پڻ آهن، جيڪي مڪمل جنگ کان سواءِ به عالمي واپار کي متاثر ڪري سگهن ٿيون۔ هڪ سرنگ يا ان جي افواهه ئي جهازن جا رستا بدلائي سگهي ٿي، انشورنس خرچ وڌائي سگهي ٿي ۽ عالمي مارڪيٽن ۾ افراتفري پيدا ڪري سگهي ٿي۔
اڄ جي حالتن ۾ به اهو ئي سبق ٻيهر سامهون اچي رهيو آهي۔ هرمز واري سامونڊي لنگهه ۾ موجوده ڇڪتاڻ سبب بارودي سرنگن، ڊرونز ۽ ميزائلن جا خدشا وڌي ويا آهن، جنهن عالمي واپار کي غير يقيني صورتحال ۾ وجهي ڇڏيو آهي۔ ماهرن جو چوڻ آهي ته اصل خطرو صرف حملي جو ناهي، پر حملي جي امڪان جو آهي، جيڪو جهازن ۽ واپاري ادارن کي محتاط بڻائي رهيو آهي۔
هن وقت آمريڪا جو موقف آهي ته هو سامونڊي آمدرفت جي آزادي کي يقيني بڻائڻ چاهي ٿو ۽ ايران کي عالمي واپار کي يرغمال بڻائڻ کان روڪي رهيو آهي، تنهنڪري هن خطي ۾ پنهنجي بحري موجودگي وڌائي ڇڏي آهي۔ ٻئي طرف ايران جو چوڻ آهي ته هو پنهنجي خودمختياري ۽ جغرافيائي حقن جو دفاع ڪري رهيو آهي، ۽ آمريڪا پنهنجي طاقت مسلط ڪرڻ چاهي ٿو۔ ايران وٽ هرمز وارو لنگهه هڪ اهم حڪمت عملي وارو هٿيار آهي، جنهن کي هو دٻاءُ طور استعمال ڪري سگهي ٿو۔
عالمي ردعمل هن بحران کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيو آهي۔ يورپي ملڪ محتاط آهن ۽ سڌي فوجي مدد کان پاسو ڪري رهيا آهن۔ ڪجهه ماهرن جو چوڻ آهي ته هاڻي حالتون 1988ع جهڙيون ساديون ناهن رهيون، پر گهڻ رخي ۽ وڌيڪ خطرناڪ بڻجي ويون آهن۔ بارودي سرنگن جو خطرو اڄ به ساڳيو آهي، پر جديد ٽيڪنالاجي سبب اهو وڌيڪ خطرناڪ ٿي ويو آهي۔ 1988ع دنيا کي سيکاريو ته سمنڊن ۾ جنگ رڳو هٿيارن سان نه، پر اعتماد سان به وڙهي ويندي آهي۔ اڄ سوال ساڳيو آهي، پر حالتون گهڻيون پيچيده آهن: ڇا هن ڀيري به طاقت فيصلو ڪندي يا آخرڪار سفارتڪاري ئي سمنڊن کي ٻيهر کوليندي؟ بهرحال، اسان ننڍپڻ کان اهو ٻڌندا آيا آهيون ته ايندڙ عالمي جنگون پاڻي تي ٿينديون۔
