شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ورسي رڳو هڪ رسمي يادگيري نه، پر هڪ اهڙو فڪري لمحو آهي جيڪو اسان کي پنهنجي ماضي، حال ۽ مستقبل تي وري سوچڻ لاءِ مجبور ڪري ٿو۔ ڀٽو صاحب جي شخصيت ۽ سياست کي صرف پاڪستان جي حدن تائين محدود ڪرڻ ناانصافي ٿيندي، ڇو ته سندس فڪر، عالمي نوعيت جو هو۔ اڄ جڏهن دنيا خاص طور وچ اوڀر هڪ ڀيرو وري طاقت جي سياست، وسيلن جي ڇڪتاڻ ۽ نظرياتي ٽڪراءَ جو مرڪز بڻيل آهي تڏهن ڀٽو صاحب جي سوچ هڪ اهم رهنمائي مُهيا ڪري ٿي۔ ڀٽو جو سڀ کان وڏو ڪارنامو صرف سياسي قيادت نه، پر سياسي شعور جي بيداري هو۔ هن عوام کي اهو احساس ڏياريو ته رياست رڳو حڪمرانن جي ملڪيت نه، پر هر شهري جو حق آهي۔ ”روٽي، ڪپڙا ۽ مڪان“ جو نعرو دراصل هڪ سماجي معاهدي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ رياست ۽ عوام جي وچ ۾ ذميوارين ۽ حقن جو توازن موجود آهي۔ اڄ جڏهن دنيا ۾ معاشي اڻ برابري وڌي رهي آهي ۽ وچ اوڀر جا ڪيترائي ملڪ به طبقاتي فرق جو شڪار آهن، تڏهن ڀٽو جو هي تصور انتهائي لاڳاپيل ٿي وڃي ٿو۔
وچ اوڀر جي موجوده حالتن تي نظر وجهنداسين ته اتي ڪيترائي بحران هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا۔ توانائي جي سياست، مذهبي فرقيواريت، عالمي طاقتن جي مداخلت، ۽ اندروني سياسي عدم استحڪام۔ ڀٽو صاحب جي سوچ ان حوالي سان هڪ متوازن ۽ خودمختيار پرڏيهي پاليسي جي اهميت تي زور ڏئي ٿي۔ هن اهو سمجهيو هو ته ننڍن ۽ وچولي ملڪن لاءِ وڏي طاقتن جي وچ ۾ توازن رکڻ ئي بقا جو رستو آهي۔ اڄ جڏهن ڪيترائي وچ اوڀر جا ملڪ عالمي بلاڪن جي اثر هيٺ پنهنجي خودمختياري وڃائي رهيا آهن، ڀٽو جو هي اصول وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ٿو۔ ڀٽو جي پرڏيهي پاليسي جو هڪ اهم پاسو ”اسلامي اتحاد“ جو تصور هو، پر اهو اتحاد رڳو مذهبي بنيادن تي نه، پر اقتصادي، سياسي ۽ دفاعي تعاون تي ٻڌل هو۔ 1974ع جو اسلامي سربراهي اجلاس ان سوچ جو عملي اظهار هو۔ اڄ جڏهن اسلامي دنيا اندروني اختلافن جو شڪار آهي، اهو سوال وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو ته ڇا ڀٽو صاحب جو اهو خواب وري جياري سگهجي ٿو؟ جيڪڏهن اسلامي ملڪ گڏجي هڪ گڏيل اقتصادي ۽ سفارتي حڪمت عملي اختيار ڪن، ته نه رڳو وچ اوڀر جا مسئلا گهٽجي سگهن ٿا، پر عالمي سطح تي به هڪ نئون توازن پيدا ٿي سگهي ٿو۔
ڀٽو جي سوچ ۾ ”خود انحصاري“ جو عنصر به نمايان هو۔ هن پاڪستان جي ايٽمي پروگرام جي بنياد رکي، جيڪو صرف دفاعي ضرورت نه، پر قومي خودمختياري جو اظهار هو۔ ساڳئي طرح، وچ اوڀر جا ملڪ جيڪڏهن پنهنجي وسيلن خاص طور تيل ۽ گئس تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري انهن کي عوامي ڀلائي لاءِ استعمال ڪن، ته اهي عالمي دٻاءَ کان آزاد ٿي سگهن ٿا۔ ڀٽو جو اهو نظريو ته “طاقت بغير امن ممڪن ناهي” اڄ به بين الاقوامي سياست ۾ سچو ثابت ٿي رهيو آهي۔
هڪ اهم پهلو ڀٽو جي سياسي حڪمت عملي ۾ ”مذاڪرات ۽ مزاحمت“ جو توازن هو۔ هن نه ته مڪمل طور تي ٽڪراءُ جي سياست اختيار ڪئي ۽ نه ئي مڪمل طور تي سمجھوتي جي۔ هن حالتن مطابق لچڪدار حڪمت عملي اختيار ڪئي۔ وچ اوڀر ۾ به جيڪڏهن ملڪن وچ ۾ ڳالهين، سفارتڪاري ۽ علائقائي فورمن کي مضبوط ڪيو وڃي، ته ڪيترائي تڪرار پرامن طريقي سان حل ٿي سگهن ٿا۔ ڀٽو صاحب جي فڪر ۾ “ٽئين دنيا” جي ملڪن جي اتحاد جو تصور پڻ شامل هو۔ هن عالمي سطح تي هڪ وڌيڪ منصفاڻي اقتصادي نظام لاءِ آواز اٿاريو۔ اڄ جڏهن عالمي نظام وري تبديل ٿي رهيو آهي۔ چين جي اڀار، آمريڪا جي پاليسين ۾ تبديلي، ۽ نون اقتصادي بلاڪن جي قيام سان۔ تڏهن ڀٽو صاحب جي اها سوچ نئين معنيٰ اختيار ڪري ٿي۔ وچ اوڀر جا ملڪ جيڪڏهن پاڻ ۾ ۽ ٻين ترقي پذير ملڪن سان گڏجي نوان اتحاد ٺاهين، ته اهي عالمي سياست ۾ وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا۔
ڀٽو جي قيادت جو هڪ اهم اخلاقي پهلو به هو: عوام سان سچائي ۽ سڌي رابطي۔ هن عوام کي نه صرف سياسي عمل ۾ شامل ڪيو، پر انهن سان هڪ جذباتي ۽ فڪري رشتو قائم ڪيو۔ اڄ جي قيادت لاءِ اهو هڪ وڏو سبق آهي، خاص طور انهن ملڪن ۾ جتي عوام ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ فاصلو وڌي رهيو آهي۔ وچ اوڀر جي ڪيترن ملڪن ۾ سياسي عدم استحڪام جو هڪ وڏو سبب به اهو ئي آهي ته عوام پاڻ کي فيصلن کان پري محسوس ڪري ٿو۔ تنقيدي طور ڏسجي ته ڀٽو صاحب جي دور ۾ ڪجهه اهڙا فيصلا به ٿيا جن تي اختلاف موجود آهي۔ جهڙوڪ سياسي مخالفن سان سخت رويو يا ڪجهه معاشي پاليسين جا نتيجا۔ پر انهن تنقيدن جي باوجود، سندس فڪر جي بنيادي روح عوامي اختيار، خودمختياري، ۽ عالمي انصاف اڄ به زنده آهي۔ هڪ بالغ سماج لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجي اڳواڻن کي مڪمل طور تي مقدس يا مڪمل طور تي رد ڪرڻ بدران، انهن مان سکڻ جي ڪوشش ڪري۔ ڀٽو صاحب جي شهادت کي صرف هڪ تاريخي واقعو سمجههڻ بدران، ان کي هڪ سياسي سبق طور ڏسڻ گهرجي۔ اهو سبق اهو آهي ته طاقت جي سياست ۾ انصاف ۽ جمهوريت جي بقا لاءِ مسلسل جدوجهد ضروري آهي۔ اڄ به جڏهن دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ جمهوريت کي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، ڀٽو صاحب جي زندگي هڪ حوصلا افزا مثال بڻجي ٿي۔
وچ اوڀر جي موجوده حالتن ۾، جتي جنگون، پناهگيرن جا بحران، ۽ انساني حقن جا مسئلا وڌي رهيا آهن، ڀٽو صاحب جو پيغام وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿو: “امن، انصاف ۽ خودمختياري۔ ” جيڪڏهن علائقي جا ملڪ گڏجي هڪ اهڙي حڪمت عملي اختيار ڪن جيڪا عوامي ڀلائي، علائقائي تعاون ۽ سفارتي حلن تي ٻڌل هجي، ته هڪ وڌيڪ مستحڪم ۽ پرامن مستقبل ممڪن آهي۔
ڀٽو صاحب جي زندگي ۽ فڪر اسان کي اهو سيکاري ٿو ته قيادت صرف اقتدار حاصل ڪرڻ جو نالو ناهي، پر هڪ مشن آهي۔ اهڙو مشن جيڪو عوام جي زندگي بهتر بڻائڻ، انصاف کي يقيني بڻائڻ، ۽ قوم کي عزت سان اڳتي وڌائڻ سان لاڳاپيل هجي۔ سندس ورسي اسان لاءِ هڪ عزم جو ڏينهن هجڻ گهرجي، جتي اسين رڳو ماضي کي ياد نه ڪريون، پر مستقبل لاءِ به هڪ واضح رستو طئي ڪريون۔ ڀٽو جي سوچ اڄ به زنده آهي۔ هر ان آواز ۾ جيڪو انصاف لاءِ اٿي ٿو، هر ان جدوجهد ۾ جيڪا برابري لاءِ ٿئي ٿي، ۽ هر ان خواب ۾ جيڪو هڪ بهتر دنيا جي اميد سان ڏٺو وڃي ٿو۔
