اڪستان ۾حقيقي جمهوريت ڪڏهن به ناهي رهي، ان جي باوجود هڪ تاثر مسلسل قائم رکيو وڃي ٿو ته اها اسان جي ديس ۾ موجود آهي. دليل طور 1973ع جي آئين جو حوالو ڏنو وڃي ٿو ۽ چيو وڃي ٿو ته انهيءَ آئين جي موجودگي جمهوريت جي زنده هجڻ جي نشاني آهي، ڪمزور ئي سهي، پر هر حال ۾ زنده آهي. منهنجي سمجهه موجب حقيقت ان کان گهڻي وڌيڪ ڪڙي آهي. آئين سازي جي شروعاتي مرحلن ۾ ئي هن پکيءَ جا پر محدود ڪيا ويا. ان کان پوءِ آمريت جي دورن ۾ ڪڏهن ان کي پنڃرن ۾ قيد ڪيو ويو، ته ڪڏهن ان جي چرپر تي پابنديون وڌيون ويون. جمهوريت کي بار بار بحال ته ڪيو ويو، پر هر ڀيري اها اڳ کان وڌيڪ ڪمزور حالت ۾ واپس آئي. وقت سان گڏ ان جي وجود تي اهڙا زخم لڳندا ويا، جو نه اها پوري طرح ڏسي سگهي، نه ٻڌي سگهي ۽ نه ئي آزاد پرواز جي اهل رهي. اڄ جي صورتحال ۾ اهو چوڻ بيجا نه ٿيندو ته جمهوريت عملي تجربي طور اسان جي سياسي منظرنامي مان لڳ ڀڳ غائب ٿي چڪي آهي.
جيڪڏهن هن سموري حالت کي سادي ۽ غير جذباتي ٻولي ۾ بيان ڪجي ته منهنجي خيال ۾ 26هين ۽ 27هين آئيني ترميمن کان پوءِ پاڪستان ۾ اهڙي آئيني ۽ سياسي صورتحال پيدا ٿي چڪي آهي، جنهن کي ڪيترائي مبصر غير اعلانيل مارشل لا سان تشبيهه ڏين ٿا، هن دعويٰ جي حق ۾ ڪيترائي مثال ڏئي سگهجن ٿا، پر في الحال ٻه تازا مثال ئي هن تاثر کي واضح ڪرڻ لاءِ ڪافي آهن.
پهريون مثال ايمان مزاري ۽ هادي چٺه کي ڏنل سزائن جو آهي. مختلف حلقن ۾ اهو تاثر مضبوط ٿيندو پيو وڃي ته انهن مقدمن ۾ رڳو قانوني نڪتا ئي زيرِ بحث نه رهيا، پر انساني حقن لاءِ ڪيل جدوجهد، جبري گمشدگين خلاف آواز اٿارڻ ۽ ڪمزور طبقن جا ڪيس وڙهڻ کي به هڪ مسئلو بڻايو ويو آهي. اهي سڀ معاملا آئيني تحفظ، رول آف لا ۽ منصفاڻي عدالتي عمل بابت سنجيده سوالن کي جنم ڏين ٿا. ٻيو مثال ڪجهه ڏينهن اڳ ڪراچي ۾ پيش آيل ٻه واقعا آهن. هڪ واقعو سنڌ انڊيجينس رائٽس الائنس جي مرڪزي نائب صدر ۽ جيئي سنڌ محاذ جي صدر عبدالخالق جوڻيجو کي بنا ڪنهن الزام جي حراست ۾ وٺڻ جو آهي. ٻيو واقعو بلوچ يڪجهتي ڪميٽي جي نمائندن کي ڪراچي پريس ڪلب ۾ پريس ڪانفرنس ڪرڻ کان روڪڻ آهي، جنهن لاءِ پريس ڪلب جي چوڌاري سخت سيڪيورٽي انتظام ڏٺا ويا. اطلاعن موجب نه رڳو صحافين، پر عام شهرين جي آمد و رفت به محدود رهي. بعد ۾ سمي دين ۽ سندس ساٿين آن لائين پريس ڪانفرنس ڪرڻ کي ترجيح ڏني.
عبدالخالق جوڻيجو، جيڪي پيشي جي لحاظ کان وڪيل آهن، سائين جي ايم سيد جي سالگرهه جي موقعي تي هڪ فڪري ۽ سياسي پروگرام منعقد ڪرڻ چاهيو پئي. شروعات ۾ هي پروگرام ڪراچي پريس ڪلب ۾ طئي ٿيو هو، پر پوءِ کين ٻڌايو ويو ته اتي اها تقريب منعقد نٿي ڪري سگهجي. ان کان پوءِ هنن پنهنجي گهر جي ويجهو پروگرام رکڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن لاءِ تياري به مڪمل ڪئي وئي. صبح جي وقت سندن رهائشگاهه ۽ پروگرام واري جاءِ تي ڇاپي جا اطلاع سامهون آيا، سيٽ اپ هٽايو ويو ۽ کين ڪجهه دير لاءِ حراست ۾ رکيو ويو. ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ کيس آزادي ملي، پر هن سموري عمل مان اهوئي تاثر ملي ٿو ته هر صورت ۾ پروگرام کي روڪڻ مقصد هو. بلوچ يڪجهتي ڪميٽي اڳ ۾ ئي شديد دٻاءَ کي منهن ڏئي رهي آهي. ان جي قيادت مختلف مقدمن ۾ قيد آهي ۽ تنظيمي سرگرمين تي غير اعلانيل پابندين بابت شڪايتون سامهون اچي رهيون آهن. اهو سڀ ان پسمنظر ۾ ٿي رهيو آهي، جتي تنظيم پرامن ۽ آئيني دائري اندر رهي جبري گمشدگين جي مسئلي تي آواز اٿاري رهي آهي. اهڙن روين مان اهو سوال ضرور پيدا ٿئي ٿو ته ڇا هاڻي غير مسلح ۽ پرامن سياسي جدوجهد کي به سيڪيورٽي جي نظر سان ڏٺو پيو وڃي؟
ان جي ابتڙ، سائين جي ايم سيد جي سياسي ۽ فڪري حيثيت تاريخ جو هڪ ناقابلِ ترديد باب آهي. هو پاڪستان جي قيام واري عمل ۾ شامل هئا ۽ سنڌ اسيمبلي ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد جي حمايت ڪندڙن مان هئا. بعد ۾ هنن اهڙي جمهوري پاڪستان جو تصور پيش ڪيو، جتي سڀني قومي وحدتن کي برابري جي بنياد تي حقِ حڪمراني حاصل هجي. جڏهن اهو تصور عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو ته هو رياستي پاليسين جا ناقد بڻيا. ون يونٽ خلاف جدوجهد ۽ ڊگهي قيد و بند جي باوجود هنن پرامن سياسي جدوجهد تي زور ڏنو. ان جي باوجود اڄ به سندن نالي سان منسوب تقريبن ۽ سندن فڪر تي بحث کي حساس سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پاڻ ۾ هڪ وڏو سوال آهي.
اڄ جي هن ڪنٽرول ۽ پابندين واري ماحول ۾ جمهوري قدرن جو اظهار آسان ناهي رهيو. اظهارِ راءِ، لکڻ ۽ سياسي گفتگو بابت مختلف سطحن تي پابندين جون شڪايتون عام آهن، خاص طور سوشل ميڊيا تي تنقيدي راءِ کي اڪثر شڪ جي نگاهه سان ڏٺو وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ هر لکڻ وارو اهو سوچي ٿو ته ڪٿي سندس ڳالهه کي غلط مطلب نه ڏنو وڃي.جڏهن ڪنهن رياست ۾ سياسي نظام، انصاف جو نظام ۽ ادارتي توازن ڪمزور ٿيڻ لڳي، ۽ ائين محسوس ٿئي ته طاقت جو عنصر قانون تي حاوي ٿي رهيو آهي، تڏهن سوال پيدا ٿئي ٿو ته اڳتي جو رستو ڇا آهي؟ منهنجي راءِ ۾ ان جو جواب سياسي جدوجهد ۾ لڪل آهي. نئين عمراني معاهدي ۽ وڌيڪ منصفاڻي نظام لاءِ اهلِ سياست کي ئي اڳتي وڌڻو پوندو، ۽ هاڻي اها ذميواري وڏي حد تائين نوجوان نسل تي اچي ٿي، انهيءَ نسل تي جنهن کي جين زي چيو وڃي ٿو. هن نسل وٽ معلومات تائين وڌيڪ رسائي آهي، سوال ڪرڻ جي همت آهي ۽ شايد پنهنجو مستقبل بهتر بڻائڻ جي سگهه به
