هنن ڏينهن ۾ عالمي ميڊيا آمريڪي طاقت جي ڪهاڻين سان گونجي رهيو آهي۔ ان جون چالون، حڪومتون بدلائڻ جون ڌمڪيون، ۽ اها بيچيني، جنهن ۾ ٻيا ملڪ سندس ايندڙ قدم جا منتظر آهن۔ هن وسيع ۽ اڪثر اونداهي عالمي ٿيٽر ۾، آمريڪا جو هڪ اتحادي صرف ڪنڊ ۾ بيٺل ساٿي ناهي، پر واشنگٽن جي فيصلا سازي جي تاڻاباڻ ۾ گهري طرح ڳنڍيل نظر اچي ٿو: اسرائيل۔ عالمي ناظرن لاءِ اهو رڳو ڪو معاهدو ناهي، پر هڪ گهرو باهمي لاڳاپو آهي، جتي آمريڪي اشرافيه ۾ اثر جي لهرون اڪثر تل ابيب جي اسٽرٽيجڪ گهرائين مان اڀرندي محسوس ٿين ٿيون، خاص طور وچ اوڀر جي معاملن ۾، جتي هر مداخلت ڪنهن سڃاتل قلم ۽ واقف دستخط سان جڙيل لڳي ٿي۔
هن طاقت جي حساب ڪتاب جي پس منظر ۾، هڪ ظاهري طور معمولي پر اهم اڳڀرائي سامهون اچي ٿي۔ دنيا لاءِ اها شايد حاشيي جي ڳالهه هجي، پر ڌيان سان ٻڌندڙن لاءِ هڪ زلزلي جهڙو جهٽڪو: اسرائيلي ادارن پاران “بلوچستان اسٽڊي پروگرام” جو قيام۔ پري کان ڏسندڙ بي پرواهه نگاهه لاءِ اها هڪ علمي تجسس آهي، پر پرکيندڙ نگاهه لاءِ اها نقشو تي ڄاڻي واڻي لڳايل اهڙو نشان آهي، جيڪو اُن ڪمري ۾ لڳايو ويو آهي جتي حڪمت عمليون جنم وٺن ٿيون۔ اهو هڪ چمڪندڙ نقطو آهي، جيڪو اسان جي خطي جي مستقبل بابت هڪ خاص ۽ ترت پڙهڻ جو مطالبو ڪري ٿو۔
هي سوال فوري ۽ لڳ ڀڳ فلسفيانه آهي: آخر بلوچستان ئي ڇو؟ ايران جي اندروني بيچيني جي پيچيده قالين ۾ ڪيترائي ڌاڳا پکڙيل آهن: ترڪي ۽ باڪو سان ڳنڍيل اتر اولهه آذربائيجان، آزادي جا خواب ڏسندڙ ڪردستان، خليج ڏانهن نگاهون ڪندڙ عربي ڳالهائيندڙ خوزستان، ۽ اتر ۾ پکڙيل ترڪمان ميدان۔ پوءِ هن خاص ڌاڳي جو انتخاب ڇو؟ آذربائيجان، ڪردستان يا خوزستان بدران بلوچستان جو انتخاب جيو پوليٽيڪل افاديت جو هڪ شاهڪار مثال آهي۔ اهو اهڙي دٻاءَ واري نقطي جو ڄاڻي واڻي انتخاب آهي، جيڪو هڪ ئي وقت ٽن قومن کي خطري ۾ وجهي سگهي ٿو ۽ اهڙيءَ طرح گهٽ ۾ گهٽ کليل سيڙپ سان وڌ ۾ وڌ خلل پيدا ڪري سگهي ٿو۔ هن چونڊ جو جواب بلوچستان جي احتجاج جي شدت ۾ ناهي، پر ان جي بيچيني جي منفرد ۽ بي رحم جاگرافيائي بناوت ۾ لڪل آهي۔ بلوچستان رڳو ايران جو هڪ صوبو ناهي، پر ايران، پاڪستان ۽ افغانستان ۾ ورهايل هڪ بي رياست قوم آهي۔ هتي ئي ان جي چونڊيل افاديت ڪم اچي ٿي۔ هتي ڌيان مرڪوز ڪرڻ جو مطلب آهي هڪ اهڙي واحد، ڳنڍيندڙ رڳ تي دٻاءُ وجهڻ، جيڪا ٽن الڳ الڳ اسٽرٽيجڪ جسمن ۾ هڪ ئي وقت تي تيز درد ڦهلائي سگهي ٿي۔ اها جيو پوليٽيڪل ڪارڪردگي جو مظاهرو آهي، اهڙي زخم جو انتخاب جيڪو ڪيترن ئي شريانن مان رت وهائي سگهي۔
ايراني سيستان ۽ بلوچستان ۾ بيچيني تهران تي دٻاءُ وجهي ٿي، پر ان جي گونج پاڪستان جي معاشي تقدير جي مرڪز کي به غير مستحڪم ڪري ٿي: چين-پاڪستان اقتصادي راهداري (سي پيڪ)، جنهن جون حياتي جون لڪيرون هن ئي خطي مان گذرن ٿيون۔ ساڳئي وقت اها ڏکڻ افغانستان ۾ به سرائيت ڪري ٿي، جتي طالبان جي نازڪ ڪنٽرول کي چيلينج ڪري ٿي۔ اهڙيءَ طرح بلوچستان رڳو هڪ هدف ناهي، پر هڪ اهڙو عنصر آهي جيڪو قوت کي ڪيترائي ڀيرا وڌائي ڇڏي ٿو: هڪ چنگاري مان ٽي ممڪن باهيون۔ وڌيڪ اهو ته بلوچستان جو تڪرار هڪ واضح، لڳ ڀڳ اساطيري پاڪيزگي رکي ٿو۔ بلوچ روايت هميشه هڪ المناڪ اڪيلائي، بنجر پر قيمتي زمين جي دفاع جي ڪهاڻي رهي آهي، مرڪزيت پسندن خلاف چاھي اهي فارسي هجن، انگريز هجن يا پاڪستاني۔ غداري ۽ بقا جي موضوعن سان ڀرپور هي مزاحمتي داستان بدقسمتي سان ٻاهرين تحريف لاءِ حساس آهي۔ ان جي مقصد کي دلڪش بڻائي پيش ڪري سگهجي ٿو، ان جي شڪايتن کي وڌائي بيان ڪري سگهجي ٿو، ۽ ان جي جدوجهد کي ڪنهن غير ملڪي اسڪرپٽ لاءِ اوزار بڻائي سگهجي ٿو، بلڪل ائين جيئن سرد جنگ دوران افغان مجاهدين کي “آزادي جا جنگجو” بڻائي پيش ڪيو ويو هو۔
اهو ئي اهو تناظر آهي جتي تاريخي مثال جو پاڇو ڊگهو ٿئي ٿو۔ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مغربي ليکڪن ۽ ڳجهن ادارن جغرافيائي سياسي مقصدن لاءِ نسلي ۽ تاريخي بيانين کي متعارف ڪرائڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو۔ جيئن ته افغان پشتونن کي اسرائيل جي گم ٿيل قبيلن سان ڳنڍڻ جون ناڪام ڪوششون ڪيون ويون، جيڪي سوويت مخالف جهاد دوران هڪ اهم نسلي گروهه ۾ نرمي ۽ همدردي پيدا ڪرڻ لاءِ نرم طاقت جي چال هيون۔
غير ملڪي مداخلت لاءِ زمين هموار ڪرڻ واري اها ڪهاڻي، جنهن ۾ نسلي داستانن کي هٿيار بڻايو ويو، اڄ بلوچستان اسٽڊي سينٽر جي صورت ۾ وڌيڪ سنواريل شڪل اختيار ڪري ٿي۔ اهو خطي جي هڪ مقامي مسئلي کي عالمي شطرنج جي بساط تي هڪ بين الاقوامي اثاثي ۾ تبديل ڪرڻ جو اشارو ڏئي ٿو۔ اها ياد ڏياريندڙ ڳالهه آهي ته سڃاڻپ کي ٻيهر ترتيب ڏئي سگهجي ٿو ۽ قديم تاريخن کي جديد ايجنڊائن جي خدمت لاءِ کوٽي ڪڍي سگهجي ٿو۔ انهيءَ ڪري، هن نئين “مطالعتي مرڪز” ۾ اينگلو-آمريڪي حلقن جي شموليت ڪا قياس آرائي ناهي، پر هڪ ڊگهي روايت جو منطقي تسلسل آهي۔ برطانوي سلطنت وٽ بلوچن ۽ “عظيم راند” بابت نوآبادي دور جو علم بي مثال رهيو آهي، جڏهن ته ايران ۽ چين کي روڪڻ بابت آمريڪا جي موجوده توجهه به واضح آهي۔ اهڙي مرڪز لاءِ سندن علمي يا اخلاقي حمايت هن منصوبي کي گهري تاريخي آرڪائيو ۽ طاقتور جيو پوليٽيڪل تحفظ فراهم ڪري ٿي۔
پاڪستان لاءِ، هي هڪ خطري جي گهنٽي آهي بلوچستان ۾ اندروني ڇڪتاڻ، جيڪا ڊگهي عرصي کان قومي داستان ۾ هڪ پراڻو زخم رهي آهي، هاڻي بين الاقوامي شڪل اختيار ڪرڻ وڃي رهي آهي، جيڪا ملڪي ڪمزوري کي ٻاهرين قوتن لاءِ پراڪسي ٿيٽر بڻائي سگهي ٿي۔ هتي حقيقي مرڪزِ ثقل سي پيڪ آهي. پاڪستان جي اسٽرٽيجڪ مستقبل جو تاج محل۔ بلوچستان کي غير مستحڪم ڪرڻ کي صحيح معنيٰ ۾ قوم جي معاشي ۽ اسٽرٽيجڪ زندگيءَ جي لائين تي سڌو حملو سمجهيو وڃي ٿو، يعني ان جي سڀ کان اهم ڳانڍاپي کي ڪٽڻ جي ڪوشش۔
فوري حساب ڪتاب کان اڳتي، هڪ گهري فلسفيانه بيچيني به لڪل آهي۔ هي قدم انساني سڃاڻپ کي ئي اوزار بڻائي ٿو. بلوچ عوام جون جائز شڪايتون ۽ خواهشون، بي رياست هجڻ جي شديد تڙپ ۽ مزاحمت جي المناڪ ڪهاڻي انهن سڀني کي ڪنهن پري ويٺل حڪمت عملي دان جي حساب ڪتاب ۾ رڳو هڪ تدبيري اثاثي ۾ بدلائي ڇڏيو وڃي ٿو۔ اهو اهڙي عالمي نظرئي جي عڪاسي ڪري ٿو، جتي انساني برادرين کي پنهنجي تاريخ جا موضوع نه، پر ٻين جي راند ۾ رڳو شيون سمجهيو وڃي ٿو، جتي انهن جي عزت سندن جيو پوليٽيڪل افاديت جي تابع بڻجي وڃي ٿي۔ “مطالعو” ڪڏهن به بي ضرر ناهي؛ اهو سخت طاقت جي قدمن کان اڳ نرم طاقت جو پيش خيمو هوندو آهي ان قديم سلطاني اصول جي جديد بازگشت، ته علم طاقت کان اڳ اچي ٿو، ۽ علمي تحقيق غلبې جي راهه هموار ڪري ٿي۔
ان دوران، بلوچستان جي مسئلي بابت پاڪستان جي عرب اتحادي ملڪن جي ردعمل کي به سرڪاري بيانن جي وچ ۾ موجود خاموشي مان سمجهڻ جي ضرورت آهي۔ اها سفارتي ابهمي جو هڪ شاهڪار هوندو حڪمت عملي جي خاموشي ۽ خاموش رضامندي جو ناچ۔ ڀائپي ۽ دوستي جا عوامي اعلان جاري رهندا، پر نجي حساب ڪتاب شايد وڌيڪ ٿڌا هوندا۔ ڪجهه گاديءَ وارن شهرن لاءِ، اندروني مسئلن ۾ ڦاٿل پاڪستان هڪ وڌيڪ موافق ساٿي ٿي سگهي ٿو، ۽ اهڙو ڪو به دٻاءُ جيڪو اتفاق سان تهران انهن جي علائقائي حريف کي پريشان ڪري، شايد کين گھٻرائڻ بدران سنجيده، عملي اطمينان سان ڏسڻ ۾ اچي۔ سندن حقيقي حيثيت بيانن ۾ نه، پر رياستي تدبير جي نازڪ ڪرنسي ۾ ماپي ويندي: سيڙپڪاري جو وهڪرو، سفارتي راهداريون ڪيترو گرم يا ٿڌيون آهن، ۽ ملتوي ٿيندڙ سرڪاري دورا۔
انهن سڀني پرتدار ردعملن هيٺ هڪ ٻي گهري فلسفيانه بيچيني لڪل آهي۔ هي واقعو جديد خودمختياري جي نوعيت تي سوال کڙو ڪري ٿو۔ اهو پڇي ٿو ته ڇا ڪا رياست پنهنجي بي چين علائقن بابت بيانين تي ڪڏهن مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري سگهي ٿي، جڏهن تجزئي جا اوزار ۽ اهڙيءَ طرح جواز ۽ مذمت جا اوزار پري ويهي استعمال ڪري سگهجن ٿا؟ تنهن ڪري، پاڪستاني رياست جو ردعمل پنهنجي ئي سرحدن اندر هڪ اهڙو بيانيو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش هوندو، جنهن تي ان جو ڊگهي عرصي کان ڪنٽرول نه رهيو آهي۔ اها هڪ اهڙي جنگ آهي، جيڪا زمين تي به وڙهي وڃي ٿي ۽ خيالن ۽ ڊجيٽل بيانين جي دنيا ۾ به، جتي اڄ جو علمي مقالو سڀاڻي جي جيو پوليٽيڪل مداخلت جي بنياد بڻجي سگهي ٿو۔
اڳتي وڌندي، منظرنامو خاموش خطري جي گهنٽين ۽ گونجندڙ شڪن شبهن سان ڀريل نظر اچي ٿو۔ پاڪستان کي پنهنجي اولهه واري وسعت کي ٻيڻي، پرکيل چوڪسي سان ڏسڻو پوندو۔ بلوچ عوام، جيڪو هن وچ ۾ ڦاٿل آهن، ان خطري کي منهن ڏيندا ته سندن جائز تڪليفون ڪنهن اجنبي ۽ اهڙي ڪهاڻي ۾ تبديل ٿي وڃن، جنهن تي سندن ڪنٽرول نه هجي۔ ۽ ان سڀ جي باوجود، بلوچستان جي سخت پر حسين زمينون قائم رهنديون۔ انهن جون روايتون نه رڳو قديم ڪاريزن ۽ رودڪوهيءَ جي گهٽجندڙ پاڻي کي جذب ڪنديون، پر هڪ نئين ۽ خطرناڪ راند جي وڌندڙ ٻوڏ کي به، جتي علمي مقالا هٿيار بڻجن ٿا، ۽ مطالعتي مرڪز خاموش بيانين جي جنگ ۾ مورچا بڻجي وڃن ٿا۔ خطري جي گهنٽي وڄي چڪي آهي ان جي ڳري آواز هڪ ياد ڏياريندڙ آهي ته جديد دور جون سڀ کان گهريون ويڙهون اڪثر سپاهين جي هٿن سان نه، پر محققن ۽ ميڊيا جي هٿن سان، انهن خاموش ۽ منصوبابند جڳهن ۾ ڀڙڪايون وڃن ٿيون، جتي مستقبل کي پهرين تصور ڪيو ويندو آهي، پوءِ تعمير۔
