هن ملڪ ۾ مون به ڪهڙا ڪهڙا ’سياسي تماشا‘ ٿيندي ڏٺا آهن، جن جا مثال شايد ئي دنيا جي سياست ۾ ملن. ڪنهن کي سياست مان مائنس ڪيو وڃي ٿو ته ڪنهن جي سموري سياسي حيثيت ئي ختم ڪئي وڃي ٿي. مقبول جماعتن ۽ اڳواڻن جي سياسي عمر گهٽ ٿيندي پئي وڃي، جڏهن ته ’فيصلو سازن‘ جا فيصلا نام نهاد جمهوري رخ جو تعين ڪندي نظر اچن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ سڀ ڪجهه ممڪن آهي، سواءِ جمهوريت ۽ آئين ۽ قانون جي بالادستيءَ جي. اڄ اسلام آباد ۾ جيڪو ڪجهه ٿي رهيو آهي، ان جو حتمي نتيجو ڇا نڪرندو، اهو چوڻ وقت کان اڳ هوندو، پر بظاهر هڪ ٻئي مقبول اڳواڻ کي ’مائنس‘ ڪرڻ جون تياريون زور شور سان جاري آهن. هاڻي ڳالهه ڪٿي وڃي بيهندي، اهو چئي نٿو سگهجي، پر ’جلاوطني‘ شايد قبول نه ڪئي وڃي. جيئن ماضي ۾ اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو کي ترڪي سياسي پناهه ڏيڻ لاءِ تيار هو. ’فارمولو بي‘ تحت ڏهن سالن تائين سياست نه ڪرڻ جي تجويز به موجود هئي، پر هن چيو هو ته مان تاريخ جي هٿان مرڻ نٿو چاهيان؛ تاريخ جي هٿان مرڻ کان بهتر آهي ته آمر جي هٿان مري وڃان.
اسان جي سياست ۾ پابندين جا به پنهنجا پنهنجا انداز رهيا آهن. جيڪڏهن ڪنهن کي جلاوطن نه ڪيو ويو ته کيس صوبي بدر ڪيو ويو، ڪنهن کي شهر بدر ڪيو ويو. انگريزن جي دور جا اهي قانون ’تحريڪ آزادي‘ کي ڪچلڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا، پر اسان اڄ تائين 1861ع ۾ ئي بيٺل نظر اچون ٿا. انهن قانونن جو نشانو رڳو سياستدان نه، پر شاعر، اديب ۽ صحافي به بڻيا. انهن ۾ هڪ وڏو نالو ايم. اي. شڪور جو آهي، جيڪو پاڪستان فيڊرل يونين آف جرنلسٽس جي بانيئن مان هو ۽ انگريزي اخبار ’ڊان‘ سان لاڳاپيل رهيو. کاٻي ڌر جي نظرئي سبب هو پنجاهه واري ڏهاڪي ۾ سيڪيورٽي ايڪٽ تحت گرفتار ٿيو. ڪجهه سال جيل ۾ رهڻ کان پوءِ کيس نوڪريءَ تان برطرف ڪيو ويو ۽ روزگار جا دروازا بند ڪيا ويا. ان کان پوءِ هو لنڊن هليو ويو، جتي تعليم ۽ تدريس سان لاڳاپيل رهيو. پاڪستان جو نالو دنيا ۾ روشن ڪندڙ ۽ عالمي ايوارڊ کٽيندڙ ڪيترائي ماڻهو به ’جلاوطن‘ ئي رهيا. جيڪڏهن ڪنهن لاءِ پنهنجي ئي سرزمين تنگ ڪري ڇڏي وڃي ته ان کي به ملڪ بدري ئي تصور ڪيو ويندو.
پاڪستان ۾ سڀ کان پهرين جنهن سياسي جماعت تي باقاعدي پابندي لڳائي وئي، اها ’ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان‘ هئي. ظاهري طور پابندي هڪ جماعت تي هئي، پر حقيقت ۾ اها کاٻي ڌر جي نظرئي ۽ ان جي پيروڪارن خلاف پابندي هئي. اهو سلسلو ڪڏهن نيشنل عوامي پارٽي تي پابنديءَ جي صورت ۾ سامهون آيو ته ڪڏهن ڄام ساقي ڪيس جي صورت ۾. اهڙي صورتحال ۾ کاٻي ڌر جي نظرئي سان لاڳاپيل ڪيترن ئي ماڻهن قيد ۽ بند جون سزائون ڀوڳڻ کان پوءِ ’جلاوطني‘ اختيار ڪئي.
ڪميونسٽ پارٽي جي پهرين سيڪريٽري جنرل سجاد ظهير جي ڪهاڻي ڪجهه مختلف آهي. کيس هندستان مان اتي جي پارٽيءَ جي هدايت تي ڪجهه ساٿين سان گڏ پاڪستان موڪليو ويو هو ته هتي پارٽي قائم ڪئي وڃي. هتي اها ڳالهه به غور طلب آهي ته ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي هئي، جڏهن ته ساڄي ڌر جي وڏين مذهبي جماعتن، جن ۾ جماعت اسلامي ۽ جمعيت علماءِ هند شامل هيون، کي پاڪستان جي قيام بابت تحفظات هئا ۽ شروعاتي طور اهي ان جون مخالف هيون. پر پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ صورتحال اهڙي بڻجي وئي جو ’حمايت‘ ڪندڙن لاءِ قيد ۽ مخالفت ڪندڙن لاءِ ’آزادي‘ هئي. نتيجي ۾ سجاد ظهير پنج سال جيل ۾ رهڻ کان پوءِ واپس هندستان هليو ويو، ڇاڪاڻ ته ايندڙ وقت ۾ کيس کاٻي ڌر، خاص طور ڪميونسٽ پارٽي سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ قيد ۽ بند کان سواءِ ٻيو ڪجهه نظر نه آيو.
اهڙن ماڻهن جي هڪ ڊگهي فهرست آهي، شايد اڄ جا ماڻهو انهن مان ڪيترن ئي نالن کان واقف به نه هجن. مثال طور ڪميونسٽ اڳواڻ قادر بخش نظاماڻي، اڪبر بارڪ زئي ۽ هڪ دور ۾ ورهاڱي کان اڳ بي بي سي اردو سروس لاءِ ڪم ڪندڙ صحافي افضل به کاٻي ڌر سان لاڳاپيل هئا. اهي پاڪستان ۾ مستقل رهڻ لاءِ آيا، پر ڪجهه سال جيل ۾ رهڻ کان پوءِ ’جلاوطني‘ اختيار ڪئي ۽ ٻيهر واپس نه آيا. خان آف قلات جي ڪهاڻي به ڪجهه مختلف ناهي. ڪيترن بلوچ ۽ خاص طور پشتون اڳواڻن نيپ تي پابندي کان پوءِ ’جلاوطني‘ لاءِ ڪابل جو رخ ڪيو، جن ۾ اجمل خٽڪ جو نالو نمايان آهي.
اسان جي رياستي پاليسين جا جيڪي نتيجا اڄ اسان جي سامهون اچي رهيا آهن، خاص طور خيبر پختونخوا ۾، انهن جو هڪ وڏو سبب اهو بيانيون به هو، جنهن ۾ نيپ جهڙي سياسي جماعت تي پابندي ۽ طالبان جي نه رڳو جوڙجڪ، پر سرپرستي به شامل هئي. هاڻي اهي ئي اسان جي سڀ کان وڏن مخالفن جي حيثيت سان سامهون اچي رهيا آهن. 2013ع جون چونڊون ان جو بدترين مثال آهن، جڏهن عوامي نيشنل پارٽي جا ڪيترائي اڳواڻ ۽ ڪارڪن شهيد ڪيا ويا، پر تحريڪ انصاف کان وٺي مسلم ليگ (ن) تائين سڀني مڪمل خاموشي اختيار ڪئي.
جنرل ضياءَ الحق جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ ’جلاوطني‘ پاڪستان پيپلز پارٽي سان لاڳاپيل ماڻهن کي اختيار ڪرڻي پئي. ان جي شروعات ذوالفقار علي ڀٽو کي ڦاهي ڏيڻ کان پوءِ بيگم نصرت ڀٽو ۽ بينظير ڀٽو جي ’جلاوطني‘ سان ٿي. ڪجهه ماڻهو ان شرط تي واپس آيا ته هو پيپلز پارٽي ڇڏي ڏيندا، جن ۾ اڳوڻي سنڌ جي وڏي وزير ڄام صادق جو نالو نمايان آهي. پي آءِ اي جهاز جي اغوا ۽ 54 سياسي قيدين جي آزاديءَ کان پوءِ انهن مان اڪثر دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ’سياسي پناهه‘ وٺي ڇڏي. ڪجهه 1988ع ۾ پيپلز پارٽي جي حڪومت اچڻ کان پوءِ واپس آيا ۽ ڪيسن مان بري ٿيا، جڏهن ته ڪجهه واپس اچي ٻيهر ٻاهر هليا ويا.
بينظير ڀٽو جو ڀاءُ مير مرتضيٰ ڀٽو 1993ع ۾ پاڪستان واپس آيو ۽ چونڊ به وڙهيو، پر پوءِ بينظير ڀٽو جي ئي دور حڪومت ۾ 1996ع ۾ پوليس مقابلي دوران مارجي ويو. مٿس الذوالفقار تنظيم ٺاهڻ ۽ دهشتگرديءَ جا الزام هئا، پر اهو مقابلو هو يا کيس ٽارگيٽ ڪري قتل ڪيو ويو، ان بابت تحقيق اڃا مڪمل نه ٿي آهي. البت عدالتي ڪميشن جي رپورٽ مان اهو واقعو روايتي ’پوليس مقابلي‘ جهڙو نظر نٿو اچي.
پيپلز پارٽي کان پوءِ جيڪڏهن ڪنهن جماعت جا ڪارڪن سڀ کان وڌيڪ جلاوطنيءَ تي مجبور ٿيا ته اها متحده قومي موومينٽ هئي. ان جي قائد الطاف حسين کي ڄام صادق ڊسمبر 1991ع ۾ ئي پيغام ڏئي ڇڏيو هو ته سندس ملڪ ۾ رهڻ ممڪن ناهي. هو جنوري 1992ع ۾ لنڊن هليو ويو ۽ پوءِ واپس نه آيو. البت مختلف حڪومتن سان گڏ رهڻ ۽ انهن کان ڌار ٿيڻ سبب الطاف حسين، محمد انور ۽ ڪجهه ٻين اڳواڻن کان سواءِ ايم ڪيو ايم جا ڪيترائي اڳواڻ پاڪستان ايندا ويندا رهيا ۽ ڪيترن ئي ٻٽي شهريت به اختيار ڪئي. تنهن هوندي به 22 آگسٽ 2016ع کان پوءِ ايم ڪيو ايم (لنڊن) تي غيراعلانيه پابندي لاڳو آهي. ڪيترائي اڳواڻ ۽ ڪارڪن عدالت کان ٻاهر مارجي ويا.
مسلم ليگ (ن) ۾ سڀ کان وڏي ۽ شايد ’لکيل جلاوطني‘ ميان نواز شريف جي هئي، جيڪا 12 آڪٽوبر 1999ع کان پوءِ گرفتاري ۽ عمر قيد جي سزا کان پوءِ جنرل پرويز مشرف سان 2000ع ۾ ٿيل معاهدي جي نتيجي ۾ عمل ۾ آئي. ان کان پوءِ 2020ع ۾ عمران خان جي حڪومت دوران هو ’علاج‘ لاءِ لنڊن ويو ۽ 2024ع جي چونڊن جي موقعي تي واپس آيو.
پاڪستان تحريڪ انصاف جا به ڪيترائي اڳواڻ، يا ان جي حڪومت جو حصو رهندڙ ماڻهو، اپريل 2022ع ۾ ملڪ ڇڏي ويا. ڪيترن ئي صحافين ۽ اينڪرن لاءِ به ملڪ جون حالتون تنگ ٿي ويون، ڇاڪاڻ ته ڪجهه پي ٽي آءِ جي بيانيي سان جڙي ويا هئا ۽ رياستي پاليسي ان جي مخالف هئي. اڃا اهو سفر جاري آهي ۽ بظاهر ائين نظر اچي رهيو آهي ته تحريڪ انصاف سان لاڳاپيل، خاص طور ’باني‘ جي نظرئي سان ويجها ماڻهو ايندڙ وقت ۾ وڌيڪ ڏکين حالتن کي منهن ڏيندا.
’جلاوطن‘ سياست کي ڏسڻ جا به پنهنجا پنهنجا رخ آهن، پر ڪنهن جماعت کي ڀت سان لڳائڻ ۽ ڪنهن اڳواڻ کي ’مائنس‘ ڪرڻ واري پاليسي ختم ڪرڻي پوندي. اهو اختيار رڳو جمهوري معاشري ۾ عوام وٽ هجڻ گهرجي. هاڻي ’نظام‘ جي ناڪام ٿيڻ جو سبق ۽ نئون نظام آڻڻ تي زور اهي ماڻهو ڏئي رهيا آهن، جيڪي خود ان ’نظام‘ جي ناڪاميءَ جا ذميوار آهن. هي ملڪ جدوجهد سان حاصل ڪيو ويو هو؛ ان ڪري سياست کي جلاوطن نه ڪريو.
