سنڌ سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوٽ مزدورن کي طبي سهولتون فراهم ڪندڙ ادارو آهي. ان جي ماتحت سائيٽ واري علائقي ۾ منگهوپير روڊ تي هڪ اسپتال قائم آهي، جتي سائيٽ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا مزدور ڪيترن ئي سالن کان علاج ڪرائيندا رهيا آهن. گذريل سال هن اسپتال ۾ ڄاول ۽ علاج هيٺ آيل 120 کان وڌيڪ ٻار ايڇ آءِ وي (HIV) جهڙي خطرناڪ بيماري ۾ مبتلا ٿي ويا. روزاني ايڪسپريس ۾ ڇپيل رپورٽ موجب اسپتال جي آس پاس جي آبادي ۾ به ايڊز جي ڦهلاءَ جي تصديق ٿي چڪي آهي.
اسپتال انتظاميا شروعات ۾ هن المناڪ واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي. هڪ مزدور اڳواڻ صوبي جي محتسب وٽ جاچ لاءِ درخواست ڏني، جنهن تي فوري طور تحقيق جو حڪم جاري ٿيو. جاچ مان معلوم ٿيو ته اسپتال ۾ ڄاول نومولود ٻار به هن وائرس جو شڪار هئا، جڏهن ته علاج لاءِ داخل ٿيل ڪيترائي ٻار پڻ ايڇ آءِ وي پازيٽو نڪتا. انساني حقن جي سڃاتل وڪيل طارق منصور سنڌ هاءِ ڪورٽ سان رجوع ڪيو، جتي اسپتال انتظاميا کي تسليم ڪرڻو پيو ته اسپتال ۾ 100 کان وڌيڪ مريض موجود آهن، جن مان اڪثريت ننڍڙن ٻارن جي آهي، جيڪي هن وائرس کان متاثر ٿيا آهن. جڏهن اخبارن، ٽي وي چينلن ۽ سوشل ميڊيا تي معاملو نمايان ٿيو ته صوبائي وزير محنت سعيد غني کي به حقيقت مڃڻي پئي.
سنڌ حڪومت هڪ جاچ ڪميٽي قائم ڪئي. ان جي سفارشن تي ميڊيڪل سپرنٽنڊنٽ سميت 9 وارڊ ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي کي معطل ڪيو ويو. هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان (HRCP) جي فئڪٽ فائنڊنگ ڪميٽي جي رپورٽ موجب اسپتال ۾ ڊاڪٽرن ۽ پيرا ميڊيڪل عملي کي سرنجون تمام گهٽ مقدار ۾ فراهم ڪيون وينديون هيون. نتيجي ۾ ٻارن جي وارڊ ۾ هڪ ئي سرنج هڪ کان وڌيڪ مريضن تي استعمال ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب ڪيترائي ٻار ۽ سندن مائرون به استعمال ٿيل سرنجن ذريعي وائرس جو شڪار بڻيا.
جڏهن ايڇ آءِ وي جي ڦهلاءَ جون خبرون ميڊيا ۾ سامهون آيون، تڏهن به اسپتال انتظاميا پنهنجي روش تبديل نه ڪئي، جنهن سبب متاثر مريضن جو انگ وڌندو ويو. سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن جي بورڊ ۾ به هن معاملي تي بحث ٿيو ۽ هڪ اعليٰ اختياري ڪميٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جي رپورٽ وڏي وزير کي پيش ڪئي وئي. رپورٽ ۾ چيو ويو ته اسپتال جي ڊاڪٽرن ۽ طبي عملي بنيادي طبي اصولن جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وبائي بيمارين کان بچاءَ لاءِ مقرر ڪيل ايس او پيز تي عمل نه ڪيو ويو. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 12 ڊاڪٽرن ۽ عملي جي ميمبرن خلاف ضابطي ۽ قانون جي ڀڃڪڙي تي ڪارروائي ڪئي وئي. وزير محنت سعيد غني وڏي وزير کي ٻڌايو ته ايڇ آءِ وي جا پهريان 6 ڪيس 23 آڪٽوبر 2023ع تي رپورٽ ٿيا هئا، جنهن کان پوءِ فوري جاچ جو حڪم ڏنو ويو. جاچ دوران مختلف وارڊن ۽ آپريشن ٿيٽرن جو معائنو ڪيو ويو.
جاچ رپورٽ موجب اسپتال ۾ طبي فضلي کي محفوظ نموني تلف ڪرڻ جو جديد نظام موجود نه هو ۽ نه ئي انتظاميا ان حوالي سان لاڳو ڪيل ايس او پيز تي عمل ڪندي هئي. جڏهن مريضن، سائيٽ جي ڪارخانيدارن ۽ علائقي جي نمائندن هن غفلت خلاف احتجاج ڪيو ته حڪومت کي معاملي تي ڌيان ڏيڻو پيو. رپورٽ جي بنياد تي ميڊيڪل سپرنٽنڊنٽ جو تبادلو، آئسوليشن وارڊ ۽ اينٽي ريٽرو وائرل ٿراپي (ART) سينٽر قائم ڪرڻ جا فيصلا ڪيا ويا. ساسي بورڊ ٻه ارب رپين جو اينڊومينٽ فنڊ قائم ڪرڻ جو به فيصلو ڪيو، جنهن جي آمدني متاثر ٻارن جي علاج، تعليم ۽ سندن خاندانن جي سهائتا تي خرچ ڪئي ويندي. بهرحال، سنڌ حڪومت جي غير شفاف ماحول ۾ هن منصوبي جي ڪاميابي بابت سوال اڃا به موجود آهن.
ايڇ آءِ وي جي بيماري هاڻي سڄي سنڌ ۾ پکڙجي رهي آهي. هڪ رپورٽ موجب لاڙڪاڻي جي چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج جي اي آر ٽي سينٽر ۾ صرف جون مهيني دوران 73 نون مريضن جو اندراج ٿيو. هن مرڪز ۾ روزانو لڳ ڀڳ 20 مريض فالو اپ لاءِ اچن ٿا، پر هتي ٻارن جي ماهر ڊاڪٽر ۽ جونيئر ڊاڪٽرن جي کوٽ آهي. هتي ايندڙ اڪثر ٻارن جون عمريون 5 مهينن کان 8 سالن تائين آهن، جن مان 52 سيڪڙو ڇوڪرا ۽ 48 سيڪڙو ڇوڪريون آهن. سينٽر جي انچارج موجب ڊاڪٽرن جي لاپرواهي، آلودہ رت، استعمال ٿيل سرنجن، غير معياري آپريشن اوزارن ۽ ختني دوران آلودہ اوزارن جي استعمال سبب هي مرض تيزي سان پکڙجي رهيو آهي. پاڪستان ميڊيڪل ايسوسيئيشن (PMA) هن صورتحال کي انتهائي ڳڻتي جوڳو قرار ڏيندي چيو آهي ته سنڌ جو صحت جو نظام ناڪام ٿي چڪو آهي ۽ ان جي ذميواري صحت کاتي جي غير شفاف انتظام تي اچي ٿي. تنظيم اهو به چيو ته بنيادي صحت مرڪزن کي غير سرڪاري تنظيمن حوالي ڪرڻ سان غريب عوام جون تڪليفون وڌيڪ وڌيون آهن.
انهيءَ ڪري ايڇ آءِ وي هاڻي رڳو ڳوٺاڻن علائقن تائين محدود نه رهيو آهي، پر شهرن ۾ به تيزي سان پکڙجي رهيو آهي، ۽ ڪراچي جي هڪ اسپتال ۾ 70 کان وڌيڪ ٻارن جو متاثر ٿيڻ ان جو واضح مثال آهي. سنڌ حڪومت صحت لاءِ 393.16 ارب رپين جي بجيٽ رکي ٿي، پر ان جو وڏو حصو ڪجهه وڏن اسپتالن ۽ اين جي اوز جي منصوبن تي خرچ ٿئي ٿو، جڏهن ته بيمارين جي روڪٿام تي مناسب ڌيان نٿو ڏنو وڃي. صاف پاڻي جي فراهمي، نيڪال جو بهتر نظام، صفائي سٿرائي ۽ ضلعي صحت آفيسرن جي مؤثر ڪارڪردگي بيمارين جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.
صحت واري شعبي جا صحافي چون ٿا ته ضلعي صحت آفيسرن جي مقرريءَ لاءِ اثرائتا حلقا ڳرا رشوتون وٺن ٿا، جنهن سبب مقرر ٿيل آفيسر پنهنجي خرچ ڪيل رقم واپس وٺڻ ۾ وڌيڪ دلچسپي رکن ٿا ۽ پنهنجن بنيادي ذميوارين تي ڌيان نٿا ڏين. نتيجي ۾ ايڇ آءِ وي، هيپاٽائٽس سي، ٽائيفائيڊ ۽ ماحولياتي گندلاڻ سبب پيدا ٿيندڙ ڪينسر، گردن، جگر ۽ دل جون بيماريون وڌنديون وڃن ٿيون. جيڪڏهن ملڪ ۾ قانون جي حڪمراني قائم هجي ته جنهن ضلعي ۾ ايڇ آءِ وي جهڙي خطرناڪ بيماري پکڙجي، اتي لاڳاپيل ذميوارن خلاف فوري ڪارروائي ۽ سخت احتساب ٿيڻ گهرجي.
