رپورٽون آهن ته ارسا پاران خريف جي سيزن دوران سنڌ لاءِ پاڻيءَ ۾ 27 سيڪڙو گهٽتائي ڪرڻ ۽ ساڳئي وقت پنجاب جي پاڻي کڻت وڌائڻ واري فيصلي تي سنڌ اندر شديد ردعمل سامهون آيو آهي. سنڌ حڪومت ۽ سياسي قيادت ان عمل کي 1991ع جي پاڻي ٺاهه جي کليل ڀڃڪڙي قرار ڏنو آهي. سنڌ جي سينئر اڳواڻ نثار احمد کھڙو هڪ بيان جاري ڪري وزير اعظم شهباز شريف سان احتجاج رڪارڊ ڪرايو آهي ۽ مطالبو ڪيو آهي ته سنڌ سان ٿيندڙ ناانصافي جو فوري نوٽيس ورتو وڃي. اهو احتجاج صرف هڪ سياسي بيان نه، پر سنڌ جي لکين آبادگارن، هارين ۽ عام ماڻهن جي دل جي آواز آهي، جيڪي سالن کان پاڻي کوٽ، غير منصفاڻي ورڇ ۽ درياهه تي وڌندڙ قبضي سبب پريشان آهن.
سنڌ پاڪستان جو اهو صوبو آهي جيڪو ملڪ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. چيو وڃي ٿو ته ملڪ جي زرعي پيداوار جو لڳ ڀڳ 67 سيڪڙو حصو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ سنڌ جي پاڻي ۽ زمين سان لاڳاپيل آهي. ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ ۽ ٻيون اهم فصلون سنڌ جي زرخيز زمينن تي پوکيون وڃن ٿيون. جيڪڏهن اهڙي صوبي کي ئي پاڻيءَ جي جائز حصي کان محروم ڪيو ويندو ته پوءِ ملڪ جي خوراڪ، برآمدات ۽ معاشي استحڪام ڪيئن محفوظ رهي سگهندو؟
1991ع وارو پاڻي ٺاهه پاڪستان جي صوبن وچ ۾ پاڻي ورڇ جو هڪ آئيني ۽ قانوني بنياد آهي. ان ٺاهه تحت هر صوبي جو پاڻيءَ ۾ حصو مقرر ڪيو ويو هو ته جيئن ڪنهن به صوبي سان زيادتي نه ٿئي. سنڌ هميشه اهو موقف رکيو آهي ته پاڻيءَ جي ورڇ شفاف، منصفاڻي ۽ معاهدي موجب ٿيڻ گهرجي. پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته عملي طور سنڌ کي هميشه پنهنجي حصي کان گهٽ پاڻي مليو آهي. خاص ڪري خريف جي سيزن ۾ جڏهن فصلن کي وڌيڪ پاڻيءَ جي ضرورت هوندي آهي، تڏهن سنڌ کي پاڻي کوٽ جو منهن ڏسڻو پوي ٿو، جڏهن ته مٿين صوبن ۾ پاڻي جي کڻت وڌي ويندي آهي.
سنڌ جي اعتراض جو هڪ اهم سبب اهو به آهي ته ارسا جهڙو ادارو، جيڪو پاڻيءَ جي منصفاڻي ورڇ لاءِ قائم ڪيو ويو هو، ان تي هاڻي غير جانبداري بابت سوال اٿڻ لڳا آهن. جيڪڏهن هڪ وفاقي ادارو ئي ننڍن صوبن جي خدشن کي نظرانداز ڪندو ته پوءِ وفاق تي اعتماد ڪيئن بحال رهندو؟ سنڌ جو موقف آهي ته پاڻي ورڇ بابت سڀ فيصلا حقيقي انگن اکرن، شفاف ماپن ۽ صوبن جي اتفاق سان ٿيڻ گهرجن، نه ڪي طاقتور ڌرين جي مرضي سان.
اها به هڪ حقيقت آهي ته پاڻيءَ بابت تڪرار رڳو معاشي مسئلو نه، پر قومي يڪجهتي جو به سوال آهي. جيڪڏهن ننڍا صوبا اهو محسوس ڪن ته انهن سان مسلسل ناانصافي ٿي رهي آهي ته وفاق بابت بيچيني پيدا ٿيندي. پاڪستان جهڙي وفاقي ملڪ ۾ وسيلن جي منصفاڻي ورڇ انتهائي ضروري آهي. آئين به اهو ئي چوي ٿو ته هر صوبي جي حقن جو تحفظ ڪيو وڃي. جيڪڏهن پاڻي جهڙي حساس معاملي تي شفافيت نه هوندي ته ان جا سياسي ۽ سماجي اثر خطرناڪ ٿي سگهن ٿا.
سنڌ اندر سياسي، سماجي ۽ قومپرست ڌرين جو اهو مطالبو به جائز آهي ته پاڻي ورڇ بابت سڀ انگ اکر عوام آڏو رکيا وڃن. ارسا کي ٻڌائڻ گهرجي ته سنڌ لاءِ 27 سيڪڙو گهٽتائي جو بنياد ڇا آهي؟ جيڪڏهن پاڻي کوٽ واقعي موجود آهي ته پوءِ اها کوٽ سڀني صوبن ۾ هڪجهڙي بنياد تي ڇو نٿي ورهائي وڃي؟ پنجاب جي پاڻي کڻت وڌائڻ جو جواز ڇا آهي؟ اهي سوال رڳو سياسي نعرا ناهن، پر وفاقي انصاف سان جڙيل اهم سوال آهن.
وزيراعظم شهباز شريف لاءِ به اها صورتحال هڪ اهم امتحان آهي. وفاق جي سربراهه طور سندن ذميواري آهي ته هو صوبن وچ ۾ اعتماد پيدا ڪن ۽ ڪنهن به صوبي کي احساس محرومي جو شڪار نه ٿيڻ ڏين. سنڌ جي احتجاج کي سنجيدگي سان ٻڌڻ گهرجي ۽ ارسا جي فيصلي تي نظرثاني ڪرائي وڃي. جيڪڏهن واقعي پاڻي کوٽ آهي ته ان جو بار سڀني صوبن تي برابر ورهايو وڃي. ڪنهن هڪ صوبي کي وڌيڪ نقصان پهچائڻ سان مسئلو حل نه ٿيندو، پر نوان تڪرار پيدا ٿيندا.
پاڻيءَ جي بهتر انتظام لاءِ جديد نظام اختيار ڪرڻ جي به ضرورت آهي. پاڪستان ۾ پاڻي جو وڏو حصو اڃا تائين پراڻن آبپاشي نظامن سبب ضايع ٿي وڃي ٿو. ڪئنالن جي صفائي، غير قانوني ڪٽس جي خاتمي، ڊرپ ايريگيشن ۽ پاڻي بچائڻ واري ٽيڪنالاجي تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. گڏوگڏ صوبن وچ ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ لاءِ هڪ شفاف مانيٽرنگ سسٽم قائم ٿيڻ گهرجي، جتي هر صوبي کي حقيقي ڊيٽا تائين رسائي هجي.
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پاڻيءَ واري معاملي کي سياسي ضد بدران قومي بقا جي مسئلي طور ڏٺو وڃي. سنڌ سان انصاف ڪرڻ رڳو هڪ صوبي جو حق نه، پر پاڪستان جي وحدت ۽ زرعي معيشت جي بقا لاءِ به ضروري آهي. جيڪڏهن ملڪ جو زرعي طور اهم صوبو پاڻيءَ کان محروم ٿيندو ته ان جا نقصان سڄي ملڪ کي ڀوڳڻا پوندا.
وفاق کي گهرجي ته سنڌ جي خدشن کي ختم ڪرڻ لاءِ فوري طور گڏيل اجلاس سڏي، ارسا جي پاليسين جو جائزو وٺي ۽ 1991ع واري پاڻي ٺاهه تي مڪمل عملدرآمد کي يقيني بڻائي. پاڻيءَ جي ورڇ ۾ شفافيت، برابري ۽ قانون جي بالادستي ئي اها راهه آهي، جنهن سان صوبن وچ ۾ اعتماد بحال ٿي سگهي ٿو. ٻي صورت ۾ پاڻيءَ بابت وڌندڙ تڪرار نه صرف زرعي معيشت کي نقصان پهچائيندا، پر وفاقي اتحاد لاءِ به خطرن جو سبب بڻجي سگهن ٿا۔
