آمريڪا جي صدر ڊونلڊ ٽرمپ گذريل رات قوم سان خطاب ڪيو. اميد ڪئي پئي وئي ته هو هن تقرير ۾ ايران خلاف جنگ بندي بابت ڪو اعلان ڪندو يا ايراني اڳواڻن سان سڌي يا اڻ سڌي ڳالهين بابت ڪا اڳڀرائي ٻڌائيندا، پر هو انهن ٻنهي اهم معاملن تي ڳالهائڻ ۾ ناڪام رهيا. مبصرن ۽ خبرن جي ذريعن جو خيال آهي ته صدر جي تقرير گذريل ڪجهه ڏينهن دوران سماجي رابطن جي ذريعن تي لکيل پيغامن جو ورجاءُ هئي. اهو به اندازو لڳايو پئي ويو ته شايد هو اولهه جي فوجي اتحاد سان آمريڪا جي لاڳاپن بابت ڪو سخت اعلان ڪندا، پر هن موضوع تي به هن هڪ لفظ به نه چيو. البته هن ڪيترائي ڀيرا ورجايل دعويٰ ٻيهر ورجائي ته ايران کي تباهه ڪيو ويو آهي ۽ آمريڪا پنهنجي حڪمت عملي وارن مقصدن حاصل ڪرڻ جي بلڪل ويجهو آهي.
حقيقت ۾ انهن مقصدن ۾ بنيادي مسئلو ايران جي وڌايل يورينيم بابت هو، ۽ ٻيو اهم سوال هرمز واري سامونڊي گذرگاهه کولڻ بابت هو ته ايران کي ان لاءِ ڪيئن راضي يا مجبور ڪيو وڃي. ٽرمپ جي تقرير ۾ هن سوال جو ڪو واضح جواب موجود نه هو. هن رڳو اهو چيو ته جيڪڏهن جنگ بند ٿي وئي ته هرمز وارو سامونڊي رستو پاڻمرادو کلي ويندو. حقيقت ۾ اهو بيان آمريڪي صدر جي ڪمزوري يا هڪ قسم جي شڪست جي اعتراف وانگر لڳي ٿو، ڇاڪاڻ ته آمريڪا پنهنجي وڏي بحري طاقت هوندي به هن سامونڊي گذرگاهه کي کولائڻ جو حوصلو نٿو رکي. صدر ٽرمپ اهو ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن ته هاڻي کين هرمز وارو سامونڊي رستو کولائڻ ۾ ڪا خاص دلچسپي ناهي، ڇاڪاڻ ته آمريڪا کي هن رستي جي ضرورت ئي ناهي. گذريل ڏينهن برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن کي مخاطب ڪندي هن چيو هو ته اهي يا ته آمريڪا کان تيل خريد ڪن يا پاڻ وڃي هرمز واري رستي مان تيل حاصل ڪن. سياسي طور تي ان کي مختلف انداز سان پيش ڪري سگهجي ٿو، پر عملي طور تي اهو ظاهر ڪري ٿو ته آمريڪا وٽ هرمز وارو سامونڊي رستو کولائڻ جو ڪو مؤثر طريقو موجود ناهي.
ساڳئي طرح صدر پنهنجي تقرير ۾ ايران کي ڏنل پندرهن مطالبن بابت به تفصيل بيان ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا، خاص طور تي وڌايل يورينيم جي حوالي سان. صدارتي محل اڃا تائين انهن پندرهن نقطن جي مڪمل وضاحت جاري نه ڪئي آهي، پر خبرن جي ذريعن ۾ انهن بابت ڪجهه معلومات سامهون اچي چڪي آهي. انهن ۾ ايران کان يورينيم وارو پروگرام ڇڏڻ، هرمز وارو سامونڊي رستو کولڻ ۽ هٿياربند ساٿي گروهن کان لاتعلقي اختيار ڪرڻ جا مطالبا شامل هئا. ٽرمپ پنهنجي خطاب ۾ انهن مطالبن کي به ٻيهر نه ورجايو.
هن وقت ظاهري طور ايران خلاف آمريڪي جنگ ٻن بنيادي سببن ڪري جاري آهي. پهريون ته اسرائيل جي وزيراعظم جي قيادت هيٺ حڪومت مسلسل دٻاءُ وجهي رهي آهي ته جنگ جلد ختم نه ڪئي وڃي. ٻيو سبب اهو آهي ته ايران مستقبل ۾ ڪنهن به قسم جي حملي کان تحفظ جي ضمانت کانسواءِ جنگ بند ڪرڻ لاءِ تيار ناهي. ان سان گڏوگڏ آمريڪا وٽ گڏيل عرب امارات ۽ ٻين ننڍين خليجي رياستن جي خدشن کي ختم ڪرڻ لاءِ به ڪو واضح حل نظر نٿو اچي. انهن رياستن کي ايران خلاف جنگ جي وڏي قيمت ادا ڪرڻي پئي آهي، ۽ ڪجهه حڪمرانن کي خدشو آهي ته مستقبل ۾ انهن کي پنهنجي آمريڪا نواز پاليسين جو نتيجو ڀوڳڻو پوندو.
خليجي رياستن جي ابتڙ سعودي عرب جنگ بندي جو حامي نظر اچي ٿو. اسلام آباد ۾ ترڪي، مصر ۽ پاڪستان جي پرڏيهي وزيرن سان گڏ سعودي پرڏيهي وزير جي ملاقات مان به اهو اشارو ملي ٿو. جيتوڻيڪ رياض کان ڪو صاف بيان سامهون نه آيو آهي، پر ٽرمپ پاران سعودي ولي عهد بابت سخت لفظن مان لڳي ٿو ته سعودي قيادت آمريڪي حملن ۽ انهن جي نتيجن سان مڪمل طور متفق ناهي. ڪجهه خبرن جي ابتڙ هاڻي اهڙا اشارا ملي رهيا آهن ته سعودي عرب پنهنجي سلامتي لاءِ آمريڪا تي مڪمل ڀروسو نٿو ڪري. ٻئي طرف ٻين عرب ملڪن طرفان اهڙا واضح اشارا نه ملي رهيا آهن، جنهن ڪري جنگ کانپوءِ پيدا ٿيندڙ حالتن جي تصوير ڪافي پيچيده ۽ غير واضح آهي.
ان وچ ۾ ايران جي پرڏيهي وزارت جي ترجمان هڪ ڀيرو ٻيهر چيو آهي ته ايران هرمز واري سامونڊي رستي مان جهازن کي گذرڻ جي اجازت ڏئي رهيو آهي، صرف انهن جهازن کي روڪيو پيو وڃي جن جو تعلق حملي ڪندڙ ملڪن سان آهي. ساڳئي وقت پاڪستان ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ جنگ بندي لاءِ ڪوششون تيز ڪري ڇڏيون آهن. پاڪستان جي نائب وزيراعظم پنهنجي چيني هم منصب سان ملاقات بعد وطن موٽي آيا آهن. ان ملاقات کانپوءِ چين به امن جي ڪوششن ۾ نمايان طور شامل ٿي ويو آهي. ٻنهي ملڪن امن لاءِ پنج نقطا پيش ڪيا آهن، جن ۾ جارحيت جو فوري خاتمو ۽ هرمز واري سامونڊي رستي مان آزادانه اچ وڃ يقيني بڻائڻ شامل آهي.
جيڪڏهن صدر ٽرمپ جي تقرير مان ڪو مثبت پهلو ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ته اهو شايد اهو آهي ته آمريڪا اڃا تائين جنگ بندي چاهي ٿو ۽ ايران سان ڪو ٺاهه ڪرڻ لاءِ تيار آهي. جيڪڏهن آمريڪا بنا ڪنهن ٺاهه جي جنگ ختم ڪري ڇڏي ته ايران کي مستقبل ۾ ٻيهر ڪنهن نئين جنگ جو خطرو رهي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ اسرائيل جا حملا جاري رهي سگهن ٿا يا علائقي جا ڪجهه ٻيا ملڪ به جنگ ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جنهن سان حالتون وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهن ٿيون. ان ڪري ايران جي مفاد ۾ اهو ٿي سگهي ٿو ته آمريڪا سان ڪنهن باضابطه ٺاهه تحت جنگ بندي ٿئي، جيئن مستقبل ۾ حملن کان بچاءُ ٿي سگهي. ٽرمپ لاءِ به اهڙو ٺاهه ضروري ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته هو ان کي آمريڪا جي مڪمل فتح طور پيش ڪري سگهن ٿا.
ٽرمپ جي تقرير کان اڳ ايران جي صدر مسعود پزشڪيان آمريڪي عوام جي نالي هڪ کليل خط لکيو هو. ان خط ۾ هن واضح ڪيو ته ايران آمريڪا جو دشمن ناهي ۽ نه ئي آمريڪا لاءِ خطرو آهي. ايران ڪڏهن به جارحيت ۾ پهل نه ڪئي آهي. ايران جنگ نٿو چاهي، پر جيڪڏهن حملو ڪيو وڃي ته هو پنهنجو دفاع ڪندو. هن آمريڪي عوام کي اپيل ڪئي ته هو پاڻ ڏسن ته هن جنگ مان کين ڪهڙو فائدو حاصل ٿيو آهي. هن خط ذريعي ايران امن جي خواهش جو اظهار ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت اهو به واضح ڪيو آهي ته هو پنهنجي خودمختياري ۽ وقار تي ڪو سمجهوتو نه ڪندو.
