خليج ۾ ھلندڙ خطرناڪ جنگ، اسان کان اھا جنگ به ويساري ڇڏي آھي، جيڪا پاڪستان کي جھالت جي خلاف وڙھڻ اڻٽر ھئي! ان ڳالهھ جي ڳنڀرتا عالمي بئنڪ پاران جاري ڪيل هڪ تمام اھم تحقيقي رپورٽ مان ظاھر ٿئي ٿي۔ اھا تحقيق جتي اسان لاءِ ڇرڪائيندڙ آھي اُتي پاڪستان ۾ تعليمي بحران کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ نئين واٽ ڏيکاري آهي. هن رپورٽ ۾ پهريون ڀيرو سيٽلائيٽ تصويرن، مصنوعي/ھٿرادو ذهانت (AI)، ۽ مشين لرننگ جي طريقن کي استعمال ڪندي اهو پڌرو ڪيو ويو آهي ته ملڪ ۾ اسڪولن کان ٻاهر رهجي ويل 2 ڪروڙ 50 لک ٻار ڪٿي رهي رهيا آهن. هي مطالعو رڳو قومي سطح جا انگ اکر پيش نٿو ڪري، پر پاڙي جي سطح (Neighborhood level) تي اسڪولن جي موجودگي ۽ 2022ع جي تباھي واري ٻوڏ کانپوءِ پيدا ٿيندڙ صورتحال جو تفصيلي نقشو پڻ ڏي ٿو. هن تحقيق ذريعي رٿابندي ڪندڙ هاڻي رڳو اڻ چٽن انگن اکرن تي ڀاڙڻ بدران تقريبن 1,500 ماڻھن جي آدمشماري تي مشتمل ننڍڙن بلاڪن جو جائزو وٺي سگهن ٿا ۽ ڏسي سگهن ٿا ته ڪهڙن علائقن ۾ اسڪول بلڪل ئي موجود ناهن، ڪهڙا اسڪول ٻارن جي پهچ کان پري آهن، ۽ ڪٿي نجي/ خانگي اسڪولن جي گهڻائي هجڻ باوجود سرڪاري نظام ڪمزور آهي.
هن تحقيق جي سڀ کان وڏي خاصيت ان جو جديد فني طريقو آهي، جنهن ۾ محققن 0.3 ميٽر في پڪسل جي ريزوليوشن وارين سيٽلائيٽ تصويرن کي استعمال ڪيو؛ يعني ھڪ فوٽ واري گرڊ سان پرکيو۔ انهن تصويرن کي مصنوعي ذهانت جي ماڊلز ذريعي جانچيو ويو ته جيئن انساني آبادين، عمارتن جي گهاٽائي، ۽ اسڪولن جي صحيح بناوٽ/ عمارت کي سڃاڻي سگهجي. ان کان سواءِ، محققن رڳو سرڪاري رڪارڊ تي ڀاڙڻ بدران گوگل لوڪيشن، اوپن اسٽريٽ ميپس (OSM)، ۽ وڪي ميپيا جهڙن کليل ذريعن تان ڊيٽا حاصل ڪري نجي اسڪولن جا صحيح ھنڌَ معلوم ڪيا . هن سڄي عمل کي "گرائونڊ ٽرٿنگ/ زميني سچاين”واري سروي ذريعي پڻ پرکيو ويو ۽ انگن اکرن جي تصديق ڪئي وئي.
رپورٽ ۾ هڪ حيران ڪندڙ سچ اهو آهي ته پاڪستان ۾ نجي اسڪولن جو تعليمي نظام سرڪاري رڪارڊ ۾ ڏيکاريل انگن اکرن کان گهڻو وڌيڪ اثرائتو ۽ وسيع آهي. تحقيق موجب، ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 72,712 نجي اسڪول آهن جن ۾ 2 ڪروڙ 17 لک ٻار تعليم حاصل ڪري رهيا آهن، جيڪي ملڪ جي ڪل شاگردن جو لڳ ڀڳ 49 سيڪڙو بڻجن ٿا. جيتوڻيڪ نجي اسڪول تعليمي کوٽ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪن ٿا، پر اهي گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ موجود آهن جتي ماڻهن جي مالي حالت بهتر آهي. انگن اکرن موجب، خوشحال علائقن ۾ 83.6 سيڪڙو اسڪول نجي آهن، جڏهن ته غريب ترين علائقن ۾ هي رڳو 9.5 سيڪڙو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نجي شعبي جي پهچ گهڻو ڪري شهرن ۽ امير طبقن تائين محدود آهي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جا غريب ٻار اڃا تائين رڳو سرڪاري نظام تي ڀاڙين ٿا.
هن مطالعي ۾ ٽن اهم اصطلاحن جي مدد سان تعليمي جاگرافي کي بيان ڪيو ويو آهي، جن ۾ پهچ (Accessibility)، وائيٽ اسپيس (Whitespace)، ۽ ڪيچمينٽ ايريا شامل آهن. "پهچ” مان مراد وقت ۽ پنڌ جي ماپ آهي ته هڪ ٻار کي گھر کان اسڪول تائين پهچڻ ۾ ڪيترو وقت لڳي ٿو، ۽ رپورٽ موجب ملڪ جي رڳو 51 سيڪڙو آباديءَ کي 20 منٽن جي پنڌ تي اسڪول جي سهولت مليل آهي. "وائيٽ اسپيس” مان مراد اهي وسنديون ۽ پاڙا آهن جتي 1,500 ماڻهن جي بلاڪ ۾ هڪ به اسڪول موجود ناهي، ۽ پاڪستان جي 37 سيڪڙو وسندين ۾ اھا صورتحال آهي. پنجاب ۾ "وائيٽ اسپيس” جي شرح 40 سيڪڙو آهي، جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان ۾ مسئلو رڳو اسڪولن جي کوٽ ناهي پر اسڪولن تائين پهچ پڻ هڪ وڏي رڪاوٽ آهي.
سنڌ صوبي ۾ تعليمي بحران ملڪ جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين آهي؛ ۽ تڪڙي ۽ جنگي بنيادن تي حل جو گهرجائو آهي. رپورٽ موجب، سنڌ ۾ 5 کان 16 سالن جي عمر جا لڳ ڀڳ 47.1 سيڪڙو ٻار اسڪولن کان ٻاهر آهن يعني اڌ سنڌ ! اھو بلوچستان کانپوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو انگ آهي. صوبي جي رڳو 44 سيڪڙو آباديءَ کي اسڪول تائين آسان پهچ حاصل آهي ۽ 35 سيڪڙو وسندين ۾ ڪو به اسڪول موجود ناهي. 2022ع جي ٻوڏ سنڌ جي تعليمي بنياد کي سڀ کان وڌيڪ ڇيھو رسايو، جتي سرڪاري سروي ۽ اڻڌري تحقيقن ٻڌايو ته صوبي جا 39 سيڪڙو پرائمري ۽ سيڪنڊري سرڪاري اسڪول يا ته مڪمل تباهه ٿيا يا کين سخت نقصان پهتو. سنڌ جي ڪئي ضلعن ۾ تعليمي نظام مڪمل طور تي ھيٺ مٿي ٿي ويو۔ مثال طور خيرپور ضلعي ۾ ۾ ٻوڏ کانپوءِ اسڪولن جي کوٽ وارا علائقا (وائيٽ اسپيس) 45 سيڪڙو تائين وڌي ويا.
اھو انگ دل لوڏيندڙ آھي۔ ٻوڏ جي نتيجي ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 35 لک ٻارن جي تعليم متاثر ٿي، جنهن ۾ هڪ وڏو بار سنڌ جي ٻارن کنيو. عالمي بئنڪ جي تحقيق موجب، ٻوڏ جي اثرن سبب لڳ ڀڳ 224,000 ٻار تعليمي نظام مان مڪمل طور تي ٻاهر (Permanent drop-out) ٿي ويا آهن، جيڪو ڪل متاثر شاگردن جو 6.4 سيڪڙو بڻجي ٿو. ڪيترائي اسڪول مھينن تائين ٻوڏ متاثرن لاءِ پناهه گاهه طور استعمال ٿيندا رهيا، جنهن ڪري عمارتون صحيح سلامت هجڻ باوجود تعليمي مقصدن لاءِ استعمال نه ٿي سگهيون، رستن جي ٻڏڻ ۽ ڪٽنبن جي آمدني ختم ٿيڻ سبب ٻارن جي اسڪول واپسي ناممڪن بڻجي وئي. اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته قدرتي آفتون ڪيئن تعليمي ناانصافين کي وڌيڪ گهرو ڪري ڇڏين ٿيون، خاص ڪري غريب طبقي لاءِ جن جو اڏاوتي ڍانچو اڳ ئي ڪمزور هجي ٿو۔
عالمي بئنڪ جي هي تحقيق سنڌ جي تعليمي کاتي ۽ رٿابندي ۽ ترقي واري بورڊ لاءِ هڪ تيار ٿيل "چٽو نقشو” مھيا ڪري ٿي، جنهن کي اھي ادارا تڪڙو ۽ تصديق ٿيل گس طور رٿابندي ۽ عملي گھاڙيٽي لاءِاستعمال ڪري سگهن ٿا. رپورٽ ۾ اھو ڏس ڏنل آهي حڪومت کي گھرجي ته نوان اسڪول رڳو انهن مخصوص پاڙن ۾ ٺاهي جن جي "وائيٽ اسپيس” طور نشاندهي ڪئي وئي آهي۔ اهڙن هنڌن تي وڌيڪ عمارتون بلڪل نه ٺاهيون وڃن جتي اڳ ئي نجي يا سرڪاري اسڪول موجود آهن! جتي اسڪول آهن پر پري آهن، اتي رستن جي تعمير، اسڪول بسن ۽ آمد و رفت جي سهولتن تي ڌيان ڏئي پهچ کي 20 منٽن کان گهٽ ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه، نجي اسڪولن کي بھتر ڀائيواري جي اسڪيمن ذريعي انهن ڳوٺن ۾ آڻي سگهجي ٿو جتي سرڪاري اسڪولن جي کوٽ آهي، بجاءِ ان جي ته شهرن ۾ اڳ ئي موجود گهڻائيءَ کي وڌيڪ سبسڊي ڏني وڃي.
سيٽلائيٽ نقشن جي افاديت رڳو تعليم تائين محدود ناهي، پر آفتن کي منهن ڏيڻ وارا ادارا جيئن پي ڊي ايم اي، وغيرھ انهن کي مستقبل جي ٻوڏن کانپوءِ هنگامي ڪلاس رومن ۽ شروعاتي خبرداريءَ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا. صحت سان لاڳاپيل سرڪاري ۽ غير سرڪاري کاتا انهن "نشاندھي ڪيل علائقن کي ذھن ۾ رکندي ويڪسينيشن/ ٽڪن جي ۽ غذائيت جون مهمون هلائي سگهن ٿا، جڏهن ته سماجي بهبود جا کاتا پنهنجا امدادي پروگرام (بينظير انڪم سپورٽ وانگر) سڌي ريت انهن پاڙن سان ڳنڍي سگهن ٿا جتي اسڪولن کان ٻاهر ٻارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي. هي طريقو سستو، ٻيهر استعمال جوڳو ۽ آزمائيل آهي، جيڪو گذريل ڪيترن ئي سالن کان جاري اندازن واري پاليسيءَ کي ختم ڪري درست ڊيٽا تي ٻڌل فيصلن جي راهه هموار ڪري ٿو.
آخر ۾، هي مطالعو ثابت ڪري ٿو ته پاڪستان ۾ اسڪولن کان ٻاهر ٻارن جو مسئلو هاڻي ڪو لڪل اندازو ناهي رهيو، پر ان جي پويان مضبوط ۽ سائنسي ڊيٽا موجود آهي. سنڌ لاءِ، جتي اڃا تائين 74 لک ٻار تعليم جي حق کان محروم آهن، هيءَ تحقيق هڪ سونهري موقعو آهي ته هو سيٽلائيٽ ٽيڪنالاجي ۽ مصنوعي ذهانت جي مدد سان پنهنجي تعليمي نظام کي نئين سر ترتيب ڏئي. ھي تحقيق بلڪل واضح آهي ته هاڻي هر وسندي ۽ پندرھن سؤ واري ماڻھن جي وائيٽ اسپيس سطح تي تعليمي مسئلن کي حل ڪرڻ جا گس موجود آھن۔ هاڻي صرف اهو سوال باقي آهي ته حڪومت ڪيتري تيزي سان هن تيار نقشي کي کڻي ٻارن جي مستقبل کي محفوظ بڻائڻ لاءِ عملي قدم کڻي ٿي.
سنڌ لاءِ جھالت خلاف جنگ وڙھڻ شايد ٻين سڀني جنگن کان اھم آھي۔
نوٽ: هي مضمون عالمي بئنڪ پاران مارچ 2026ع ۾ شايع ٿيل تحقيقي مقالي "Where are Pakistan’s out-of-school children?” جو تفصيلي جائزو آهي.
