صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي ان اعلان کان پوءِ به ته آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ تمام تعميري ڳالهيون ٿيون آهن، اهو چوڻ ڏکيو آهي ته پنجن ڏينهن جي هڪ طرفي جنگ بندي ڪنهن حتمي معاهدي جي بنياد بڻجي سگهندي۔ البت اڄ اوچتو جنگ بند ڪرڻ جو اعلان ڪري صدر ٽرمپ اهو ضرور واضح ڪري ڇڏيو آهي ته هو هن جنگ کي ڪنهن حتمي نتيجي تائين جلد پهچائڻ چاهي ٿو۔ جڏهن ته تهران ۾ اهڙي تڪڙ نظر نٿي اچي۔ گهڻن مبصرن جي خيال موجب ٻنهي ملڪن جي مزاج ۽ طرزِ عمل ۾ اهو فرق ئي هن جنگ جي مستقبل جو فيصلو ڪندو۔ هن وقت سوال اهو ناهي ته ڇا آمريڪا حملا بند ڪندو، بلڪه وڌيڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا ايران به جوابي حملا روڪي ڇڏيندو ۽ ڳالهين ذريعي آمريڪا کي اهو سڀ ڪجهه ڏيڻ تي راضي ٿيندو جيڪو هو ٽن هفتن کان وڌيڪ عرصي واري جنگ ۾ حاصل نه ڪري سگهيو۔
هاڻي تائين تهران ٽرمپ طرفان پسِ پرده ڳالهين ۽ مثبت اڳڀرائي جي دعويٰ کي رد ڪيو آهي۔ ايراني ميڊيا جي رپورٽن موجب ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڪا به ڳالهه ٻولهه نٿي هلي، البت ايراني پرڏيهي وزارت اهو اشارو ضرور ڏنو آهي ته ڪجهه دوست ملڪن ڳالهين جي دعوت ڏني آهي ۽ معاملا پرامن طريقي سان حل ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو آهي۔ انهن پسِ پرده رابطن ۾ ترڪيه ۽ مصر سان گڏ پاڪستان جو ڪردار به نظر اچي رهيو آهي۔ گذريل ڏينهن وزيراعظم شهباز شريف ايراني صدر سان ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي ۽ اڄ پرڏيهي وزير اسحاق ڊار جي ايراني پرڏيهي وزير سان فون تي ڳالهه ٿي آهي۔
ٽرمپ جو اهو اعلان ان ڌمڪي کان پوءِ سامهون آيو آهي جنهن ۾ هن چيو هو ته جيڪڏهن هرمز جي آبنائي نه کوليو ويو ته ايران جا بجلي گهر تباهه ڪيا ويندا، ۽ ان لاءِ اٺيتاليهه ڪلاڪن جي مهلت ڏني هئي۔ اها مهلت اڄ رات ختم ٿيڻ واري هئي۔ ان کان پوءِ يا ته ٽرمپ کي پنهنجي اعلان موجب ايران جا بجلي گهر تباهه ڪري جنگ کي هڪ نئين ۽ خطرناڪ موڙ تي وٺي وڃڻو هو يا وري کيس ان فيصلي تان پوئتي هٽڻو پوي ها۔ جنگبندي بابت ٽرمپ جي بيان کي جيڪڏهن ان پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ته اهو به چئي سگهجي ٿو ته هن هڪ غيرحقيقي ۽ ناقابلِ عمل ڌمڪي واپس وٺڻ لاءِ اهو رستو اختيار ڪيو آهي۔ ڇو ته جيڪڏهن هو ايران طرفان ڪنهن واعدي يا يقين دهاني کان سواءِ جنگ بند ڪرڻ جو اعلان ڪري ها ته ان سان آمريڪا ۽ ان جي صدر لاءِ شرمندگي پيدا ٿي سگهي ها۔ هاڻي جيڪڏهن پنجن ڏينهن کان پوءِ ايران سان ڪو معاهدو نه ٿيو ته صدر ٽرمپ ٻيهر حملا شروع ڪري سگهن ٿا ۽ بجلي گهر تباهه ڪرڻ واري ڌمڪي کي به وري استعمال ڪري سگهن ٿا۔
ايران ان ڌمڪي کان پوءِ واضح ڪري ڇڏيو هو ته جيڪڏهن سندس ملڪ ۾ انساني ضرورت جي هن بنيادي سهولت کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته هو وچ اوڀر ۾ نه رڳو بجلي گهرن کي نشانو بڻائيندو، پر پاڻي صاف ڪرڻ وارن مرڪزن ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي جي مرڪزن کي به هدف بڻائيندو۔ هاڻي ايراني ذريعن جو چوڻ آهي ته انهيءَ جوابي خبرداري کان ڊڄي آمريڪا پنهنجو اعلان واپس ورتو آهي۔ اهو به امڪان ظاهر ڪيو پيو وڃي ته عرب ملڪن به صدر ٽرمپ کي ايران جي بجلي گهرن تي حملن جي خطرناڪ نتيجن بابت آگاهه ڪيو هوندو، ڇو ته اهڙي ڪارروائي سان سڄو علائقو هڪ تباهه ڪندڙ صورتحال کي منهن ڏئي سگهي ٿو۔ عرب ملڪ پيئڻ جي پاڻي لاءِ صاف پاڻي جي مرڪزن تي دارومدار رکن ٿا، ۽ جيڪڏهن انهن جي فراهمي بند ٿي وڃي ته گرميءَ جي موسم جي شروعات ۾ ئي انساني زندگي لاءِ شديد مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا۔ اهڙيءَ طرح ايران کي ڌمڪين ذريعي مجبور ڪرڻ واري آمريڪي پاليسي ناڪام ٿي وئي آهي۔ تنهن ڪري صدر ٽرمپ جو اهو اعلان مناسب ۽ مثبت قرار ڏئي سگهجي ٿو ته ڳالهين ذريعي معاملا حل ڪيا وڃن۔ پر هن معاملي ۾ سڀ کان وڏو سوال اهو آهي ته ايران کي جنگبندي تي راضي ڪرڻ لاءِ آمريڪا ڇا پيش ڪري سگهي ٿو۔ جيڪڏهن ٽرمپ جي اعلان موجب ايران سان مثبت ۽ تعميري ڳالهيون ٿي رهيون آهن ته ان ۾ ٻنهي ڌرين لاءِ ڪجهه نه ڪجهه هجڻ گهرجي۔ ناجائز جنگ جو مقابلو ڪرڻ ۽ پنهنجو اهم اڳواڻ وڃائڻ کان پوءِ ايران رڳو آمريڪي شرطن تي معاهدو نه ڪندو۔ جيڪڏهن ڪو اهڙو معاهدو سامهون آيو جنهن ۾ ايران مڪمل طور تي جوهري صلاحيت حاصل ڪرڻ کان دستبردار ٿي وڃي ته پوءِ ڏسڻو پوندو ته ڇا آمريڪا ان جي بدلي ۾ ايران تي لڳايل معاشي پابنديون ختم ڪرڻ لاءِ تيار ٿيندو، جيئن ايران کي پنهنجي عوام جي سهولت ۽ ملڪ جي ٻيهر تعمير لاءِ اقتصادي وسيلا حاصل ٿي سگهن۔
صدر ٽرمپ واضح ڪيو آهي ته ايران کي پنهنجو جوهري پروگرام بند ڪرڻو پوندو، پر هن ڀيري هن بيلسٽڪ ميزائلن جو ذڪر نه ڪيو آهي، جڏهن ته جنگ شروع ٿيڻ کان اڳ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اصل اختلاف انهيءَ موضوع تي هو۔ ايران جوهري پروگرام محدود ڪرڻ لاءِ تيار هو، پر ميزائل پروگرام کي پنهنجي سرخ لڪير قرار ڏيندو هو۔ هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته ڇا ايران اها سرخ لڪير وساري ڇڏي آهي يا آمريڪا ان کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويو آهي۔
آمريڪا ڪاميابي ڏانهن وڌندڙ ڳالهين دوران اسرائيل جي اثر هيٺ اچي ايران تي حملا شروع ڪيا هئا۔ پر آمريڪا ۽ اسرائيل جي اميدن جي ابتڙ ايران سخت مزاحمت ڏيکاري۔ نه ته ان جي اعليٰ قيادت جي موت کان پوءِ تهران ۾ حڪومت تبديل ٿي ۽ نه ئي ايران جا ميزائل حملا بند ٿيا۔ ساڳئي وقت آمريڪا هرمز جي آبنائي کولائڻ ۾ به ڪامياب نه ٿي سگهيو۔ بلڪه ايراني ميزائل ان عرصي دوران پنهنجن سڀني عرب پاڙيسرين لاءِ هڪ خوفناڪ خواب بڻجي ويا آهن۔
ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته جنگبندي باوجود ويجهي مستقبل ۾ عرب ملڪن سان ايران جا لاڳاپا بحال ڪرڻ ۽ اعتماد پيدا ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ڪم هوندو۔ پر في الحال اهم سوال جنگبندي بابت آهي۔ آمريڪا سان ڳالهين ۾ ايران ڪنهن شڪست خورده ڌر طور شامل نه ٿيندو۔ اهڙي حالت ۾ ڏسڻو اهو آهي ته ڇا ٽرمپ هاڻي ايران سان برابري جي بنياد تي معاملا طئي ڪرڻ لاءِ تيار آهن؟ هي هڪ ڏکيو سوال آهي جنهن جو جواب معلوم ڪرڻ لاءِ سڄي دنيا کي وڌيڪ پنج ڏينهن انتظار ڪرڻو پوندو۔ جيڪڏهن ايراني اڳواڻ پنهنجي دعوائن جي ابتڙ هٿيار ڦٽا ڪرڻ جهڙي ڪنهن معاهدي تي راضي ٿي وڃن ٿا ته پوءِ هو انهن مظلوم ايراني عوام آڏو جوابده هوندا جن کي پنهنجن اڳواڻن جي غلط فيصلن سبب هڪ ڊگهي ۽ خوفناڪ جنگ جي تباهي برداشت ڪرڻي پئي آهي۔ آمريڪي شرطن تي ٿيندڙ ڪو به معاهدو موجوده حڪومت جو آخري اهم فيصلو ثابت ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي صورت ۾ جيڪو ڪم آمريڪي جنگ نه ڪري سگهي، اهو ايراني عوام جو غم ۽ ڪاوڙ ڪري سگهي ٿي۔ جيڪڏهن ايراني اڳواڻ پابنديون ختم ڪرائڻ ۽ معاشي بحالي لاءِ ڪنهن مثبت معاهدي تائين پهچي وڃن ٿا ته پوءِ آمريڪا ۽ دنيا کي هڪ نئين جوهري طاقت جي ظهور لاءِ تيار رهڻو پوندو۔
