ڪامريڊ ڄام ساقي هڪ جدوجهد، هڪ نظريي ۽ هڪ اخلاقي استقامت جي ياد آهي. جڏهن به ڄام ساقي جو نالو ورتو وڃي ٿو ته ذهن ۾ اهڙي سياسي اڳواڻ جو تصور اڀري ٿو، جنهن پنهنجي سموري زندگي محنت ڪشن، هارين، مزدورن ۽ محروم طبقي جي حقن لاءِ وقف ڪري ڇڏي.
ڄام ساقي جو جنم سنڌ جي هڪ سادي ۽ محنتي گهراڻي ۾ ٿيو. ننڍپڻ ۾ ئي هن سماج جي اڻ برابري، غربت ۽ طبقاتي فرق کي ويجهو ڏٺو. اهي منظر سندس شعور ۾ سوال پيدا ڪندا رهيا ته آخر ڇو ڪجهه ماڻهو هر سهولت جا مالڪ آهن ۽ ڪجهه بنيادي ضرورتن کان به محروم؟ اهو ئي احساس سندس اندر بغاوت جو ٻج بڻيو. هن تعليم حاصل ڪئي، ڪتاب پڙهيا ۽ دنيا جي سياسي فڪر سان واقفيت پيدا ڪئي. خاص طور تي مارڪسي ادب، عالمي سوشلسٽ تحريڪن ۽ آزاديءَ جي جدوجهدن بابت پڙهائي سندس سوچ کي هڪ نئين رخ ڏنو.
شاگرديءَ جي زماني ۾ ئي هو سياسي سرگرمين ۾ شامل ٿي ويو. ملڪ نئين آزادي ماڻي هئي، پر عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ حقيقي تبديلي نه آئي هئي. وڏيراشاهي، جاگيرداري ۽ طاقتور طبقي جي بالادستي برقرار هئي. ڄام ساقي محسوس ڪيو ته سياسي آزادي ڪافي نه آهي، معاشي ۽ سماجي برابري به ضروري آهي. ان خيال کيس ترقي پسند تحريڪن ڏانهن ويجهو ڪيو. جلد ئي هو انهن ماڻهن سان گڏ بيٺو، جيڪي طبقاتي استحصال خلاف آواز اٿاري رهيا هئا.سندس زندگيءَ جو وڏو حصو جيلن ۾ گذريو. مختلف حڪومتن جي دور ۾ کيس گرفتار ڪيو ويو، قيد تنهائي سٺي، سخت حالتن کي منهن ڏنو. مٿس ملڪ دشمن هجڻ جا الزام لڳايا ويا، جيل سندس لاءِ مايوسيءَ جي جاءِ نه پر سکيا ۽ فڪري پختگيءَ جو مرڪز بڻجي ويو. هو اتي به ، ساٿين سان بحث ڪندو ۽ سياسي شعور کي زنده رکندو. ڪيترن نوجوان ڪارڪنن لاءِ هو جيل جي اندر به هڪ استاد ۽ رهنما رهيو.ڄام ساقي جي شخصيت جو هڪ اهم پاسو سندس سادگي ۽ اخلاص هو. سندس زندگي سادي هئي، پر فڪر وڏو. سياسي اختلاف باوجود هو ذاتي تعلقن ۾ نفرت پيدا نه ڪندو هو. ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي نظرياتي طور ساڻس متفق نه هئا، پر سندس ايمانداري ۽ ثابت قدميءَ جا قائل هئا.
سنڌ سان سندس محبت به نمايان هئي. هو سمجهندو هو ته قومي ۽ طبقاتي جدوجهد هڪ ٻئي کان الڳ ناهن. سنڌ جي وسيلن، پاڻي ۽ زمين بابت هو حساس رهيو. پر ساڳئي وقت هو قومپرستي کي تنگ نظريءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان بچائڻ جو حامي هو. سندس نظر ۾ اصل مقصد انسان جي آزادي ۽ برابري آهي، جيڪا ڪنهن هڪ خطي يا قوم تائين محدود نه هجڻ گهرجي.
فوجي آمريت جي دور ۾ ڄام ساقي انهن آوازَن مان هو، جيڪي کلي مخالفت ڪندا هئا. سندس خيال ۾ آمريت رڳو سياسي حقن تي قدغن نه آهي، پر سماجي ترقيءَ لاءِ به وڏو خطرو آهي. هن جمهوريت، اظهار جي آزادي ۽ سياسي تنظيم سازيءَ جي حمايت ڪئي. ان لاءِ کيس ڀلي جيل وڃڻو پيو، پر هن خاموش رهڻ قبول نه ڪيو.
ڄام ساقي نوجوانن سان گهڻو وقت گذاريندو هو. هو کين ٻڌندو هو، سوال ڪرڻ جي همت ڏيندو هو، ۽ پڙهڻ جي ترغيب ڏيندو هو. سندس خيال ۾ شعور پيدا ڪرڻ ئي حقيقي تبديليءَ جو رستو آهي. هو چوندو هو ته بنا فڪري تياريءَ جي ڪا به تحريڪ ڊگهي عرصي تائين قائم نٿي رهي سگهي.
اڄ جڏهن سياست گهڻو ڪري مفادن، موقعه پرستي ۽ اقتدار جي راند بڻجي وئي آهي، تڏهن ڄام ساقي جهڙن ماڻهن جي ياد وڌيڪ اهم ٿي وڃي ٿي. سندس زندگي سيکاري ٿي ته اصولن تي بيهڻ ممڪن آهي، ڀلي ان لاءِ وڏي قيمت ڇو نه ادا ڪرڻي پوي. جيل، تڪليفون ۽ مخالفتون انسان کي ٽوڙي سگهن ٿيون، پر جيڪڏهن ايمان پختو هجي ته اهي ئي آزمائشون انسان کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿيون.سندس ورسي ملهائڻ جو اصل مطلب اهو نه آهي ته رڳو تقريبون ڪيون وڃن يا رسمي تقريرون ڪيون وڃن، پر سندس فڪر تي سنجيده بحث ڪيو وڃي. سوال اهو آهي ته ڇا اسان اڄ به سماجي انصاف، معاشي برابري ۽ سياسي آزاديءَ لاءِ ساڳي عزم سان بيهي سگهون ٿا؟ ڇا اسان وٽ اهڙا ڪارڪن موجود آهن، جيڪي ذاتي مفادن کان مٿانهون ٿي عوامي حقن لاءِ جدوجهد ڪن؟هر وڏي شخصيت وانگر ڄام ساقي به تنقيد کان مٿانهون نه هو. ڪجهه حلقا سمجهن ٿا ته کاٻي ڌر جي سياست عوامي سطح تي مضبوط سياسي متبادل پيش نه ڪري سگهي. پر ان بحث کان هٽي ڪري، سندس ايمانداري، قرباني ۽ نظرياتي استقامت کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. هو انهن ماڻهن مان هو، جن پنهنجي ڳالهه تي عمل ڪري ڏيکاريو.
ڄام ساقي جي زندگي اسان کي اهو سيکاري ٿي ته سياست رڳو اقتدار حاصل ڪرڻ جو ذريعو نه، پر سماج کي بدلائڻ جو عزم آهي. جيڪڏهن سياست مان اصول، اخلاص ۽ خدمت جو جذبو ختم ٿي وڃي ته پوءِ اها خالي نعريبازي بڻجي وڃي ٿي. ڄام ساقي پنهنجي عمل سان ڏيکاريو ته نظريو صرف ڪتابن تائين محدود نه هجڻ گهرجي، پر عملي زندگيءَ ۾ به ان جي عڪاسي ٿيڻ گهرجي.
اڄ سندس ورسي جي موقعي تي اهو سوچڻ ضروري آهي ته اسان سندس جدوجهد مان ڇا سکيو؟ ڇا اسان پنهنجي سماج ۾ اڻ برابري، ناانصافي ۽ استحصال خلاف آواز اٿاري رهيا آهيون؟ ڇا اسان نوجوان نسل کي شعور ڏيڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهيون؟ جيڪڏهن اسان انهن سوالن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪريون ته اهو ئي سندس لاءِ سچو خراج عقيدت هوندو. ڪامريڊ ڄام ساقي جو نالو ملڪ جي انقلابي جدوجهد واري تاريخ ۾ هميشه عزت سان ورتو ويندو.
