اسلام آباد جي سياسي راهدارين ۾ تڏهن نئون تحرڪ پيدا ٿيو جڏهن قومي اسيمبلي جي اسپيڪر طرفان سردار اختر مينگل جو استعيفيٰ منظور ٿيڻ جي خبر سامهون آئي. بظاهر اها هڪ آئيني ۽ پارلياماني ڪارروائي آهي، پر حقيقت ۾ اهو فيصلو رڳو هڪ سيٽ خالي ٿيڻ جو معاملو نه، پر بلوچستان جي سياست، وفاق سان لاڳاپن، صوبائي حقن، قومي يڪجهتي ۽ جمهوريت جي مستقبل بابت هڪ وڏي بحث کي جنم ڏئي ٿو. سردار اختر مينگل بلوچستان جي انهن اهم سياسي شخصيتن مان آهن، جن جي سياست هميشه صوبائي خودمختياري، وسيلن تي حق، گم ٿيل ماڻهن جي مسئلي ۽ وفاقي پاليسين تي تنقيد جي محور تي گهمندي رهي آهي.
سردار اختر مينگل اين اي 256 خضدار مان قومي اسيمبلي جا ميمبر چونڊيا ويا هئا. خضدار بلوچستان جو هڪ اهم سياسي، قبائلي ۽ جغرافيائي لحاظ کان حساس علائقو آهي. هتان چونڊجي اچڻ رڳو هڪ اليڪشن کٽڻ جو عمل نه هوندو آهي، پر اهو عوامي اعتماد، قبائلي اثر ۽ سياسي ساک جو اظهار پڻ هوندو آهي. جڏهن اهڙو نمائندو، جنهن کي عوام ووٽ ڏئي قومي اسيمبلي ۾ موڪليو، اهو پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي ٿو ۽ پوءِ اها منظور به ٿي وڃي ٿي، ته سوال اڀري ٿو ته آخر اهڙو قدم ڇو کنيو ويو؟
بلوچستان جي سياست کي سمجهڻ لاءِ ان جي تاريخي پسمنظر کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. پاڪستان جي قيام کان وٺي بلوچستان ۾ وقت بوقت بيچيني، بغاوتون، فوجي آپريشن، سياسي احتجاج ۽ قومي حقن بابت تحريڪون ڏسڻ ۾ آيون آهن. هتي جي ماڻهن جو بنيادي موقف رهيو آهي ته صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال هجڻ باوجود ترقي ۾ پوئتي ڇو آهي؟ گئس، سون، ٽامي، ڪوئلي ۽ ساحلي پٽي جهڙن وسيلن هوندي به مقامي آبادي پاڻ کي محروم ڇو محسوس ڪري ٿي؟ جڏهن اهڙا سوال بار بار اڀرن ٿا ۽ انهن جو تسلي بخش جواب نه ملي ٿو ته سياسي بيچيني جنم وٺي ٿي.
سردار اختر مينگل جو سياسي سفر به انهن ئي سوالن جي چوڌاري گهمندو رهيو آهي. هو نه رڳو هڪ قبائلي سردار آهن، پر هڪ قومپرست سياسي اڳواڻ طور پڻ سڃاتا وڃن ٿا. سندن پارٽي بلوچستان نيشنل پارٽي هميشه وفاق سان ڳالهين، سياسي جدوجهد ۽ پارلياماني عمل ذريعي بلوچستان جي حقن لاءِ آواز اٿاريندي رهي آهي. تنهن هوندي به ڪيترن موقعن تي هنن سخت موقف اختيار ڪيو آهي، خاص طور تي جڏهن کين لڳو ته وفاق بلوچستان جي مسئلن کي سنجيدگي سان نٿو وٺي.
سردار اختر مينگل استعيفيٰ 3 سيپٽمبر 2024 تي ڏني هئي جيڪا هاڻي منظور ڪئي وئي آهي. استعيفيٰ ڏيڻ ۽ ان جي منظوري جي وچ ۾ ڊگهو وقفو به سياسي حلقن ۾ بحث جو موضوع رهيو. ڪجهه مبصرن جو خيال آهي ته ان عرصي دوران پس پرده رابطا، ڳالهيون يا سياسي مفاهمتون جاري رهيون هونديون. ڪجهه جو چوڻ آهي ته اهو محض آئيني ڪارروائي جي سستي جو نتيجو هو. بهرحال، هاڻي جڏهن استعيفيٰ رسمي طور منظور ٿي چڪي آهي ته سياسي منظرنامي تي ان جا اثر ظاهر ٿيڻ شروع ٿيندا.
پارلياماني سياست ۾ استعيفيٰ هڪ مضبوط سياسي اوزار سمجهيو ويندو آهي. جڏهن ڪو چونڊيل نمائندو استعيفيٰ ڏئي ٿو ته اهو دراصل هڪ پيغام هوندو آهي ته هو موجوده نظام يا پاليسين سان متفق ناهي يا کيس پنهنجي آواز جي اثرائتي هجڻ تي شڪ آهي. اهو حڪومت لاءِ پڻ هڪ اخلاقي ۽ سياسي چئلينج بڻجي ويندو آهي، ڇو ته عوام ۾ اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته نمائندن جي ڳالهه نٿي ٻڌي وڃي.
بلوچستان جي سياست ۾ اڳ به اهڙا واقعا ٿيا آهن، جتي نمائندن احتجاج طور استعيفائون ڏنيون يا اسيمبلين جو بائيڪاٽ ڪيو. پر سوال اهو آهي ته ڇا اسيمبلي کان ٻاهر اچي جدوجهد وڌيڪ اثرائتي ٿي سگهي ٿي يا اسيمبلي اندر رهندي آواز اٿارڻ وڌيڪ فائديمند هوندو آهي؟ ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته پارليامينٽ اندر رهندي قانون سازي، بحث مباحثو ۽ آئيني طريقن سان جدوجهد وڌيڪ نتيجه خيز ٿي سگهي ٿي. جڏهن ته ٻيا چون ٿا ته جيڪڏهن آواز کي دٻايو وڃي يا نظرانداز ڪيو وڃي ته پوءِ احتجاج ئي واحد رستو بچي ٿو.
بلوچستان هميشه کان قومي يڪجهتي لاءِ اهم رهيو آهي. جغرافيائي لحاظ کان اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو صوبو آهي، جنهن جون سرحدون ايران ۽ افغانستان سان ملن ٿيون، جڏهن ته گوادر بندرگاهه جي ڪري عالمي سطح تي پڻ اهميت رکي ٿو. چين پاڪستان اقتصادي راهداري جهڙن منصوبن ۾ به بلوچستان جو ڪردار مرڪزي آهي. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن صوبي جا اهم سياسي اڳواڻ وفاق کان ناراض ٿي اسيمبلي ڇڏين ٿا ته اهو قومي سطح تي ڳڻتي جوڳي ڳالهه بڻجي سگهي ٿو.
وفاقي حڪومت لاءِ اهو وقت سوچڻ جو آهي ته بلوچستان جا خدشا آخر ڇو برقرار آهن؟ ڇا اين ايف سي ايوارڊ ۾ وسيلن جي ورڇ منصفاڻي آهي؟ ڇا صوبائي خودمختياري بابت 18هين آئيني ترميم تي مڪمل عملدرآمد ٿي رهيو آهي؟ ڇا گم ٿيل ماڻهن جو مسئلو حل ڪرڻ لاءِ سنجيده ڪوششون ٿي رهيون آهن؟ جيڪڏهن اهي سوال حل طلب رهندا ته سياسي بيچيني ختم ٿيڻ مشڪل ٿيندي.
سردار اختر مينگل هميشه گم ٿيل ماڻهن جي مسئلي کي اجاگر ڪيو آهي. بلوچستان ۾ ڪيترن خاندانن جو دعويٰ آهي ته سندن پيارا بنا ڪنهن عدالتي ڪارروائي جي لاپتا آهن. هي مسئلو رڳو قانوني نه، پر انساني حقن جو به معاملو آهي. جڏهن اهڙي صورتحال برقرار رهي ٿي ته سياسي قيادت تي دٻاءُ وڌي ٿو ته هو سخت موقف اختيار ڪن. ممڪن آهي ته استعيفيٰ پڻ اهڙي دٻاءَ جو نتيجو هجي.
ان کان علاوه، بلوچستان ۾ سيڪيورٽي حالتون، دهشتگردي جا واقعا، عليحدگي پسند لاڙن ۽ پرڏيهي مفادن جا الزام پڻ سياسي ماحول کي پيچيده بڻائين ٿا. هڪ طرف رياست قومي سلامتي کي اوليت ڏئي ٿي، ته ٻي طرف مقامي سياسي قيادت ترقي، روزگار ۽ وسيلن تي حق جي ڳالهه ڪري ٿي. انهن ٻنهي نقطن جي وچ ۾ توازن پيدا ڪرڻ انتهائي ضروري آهي.
هاڻي جڏهن اين اي 256 خضدار جي سيٽ خالي ٿي وئي آهي ته ضمني چونڊ ٿيندي. اهو ضمني اليڪشن رڳو هڪ سيٽ جو مقابلو نه هوندو، پر اهو عوامي راءِ جو امتحان هوندو. جيڪڏهن بلوچستان نيشنل پارٽي ٻيهر اها سيٽ کٽي ٿي ته اهو سردار اختر مينگل جي موقف جي توثيق سمجهيو ويندو. جيڪڏهن ڪا ٻي جماعت ڪامياب ٿئي ٿي ته اهو سياسي توازن ۾ تبديلي جو اشارو هوندو.
بلوچستان جي عوام جي وڏي خواهش آهي ته سندن مسئلا ڳالهين ذريعي حل ٿين. طاقت جو استعمال يا سياسي ڌار ٿيڻ مسئلن کي وڌيڪ ڳنڀير بڻائي سگهي ٿو. وفاق ۽ صوبائي قيادت کي گڏ ويهي اهڙو لائحه عمل ٺاهڻو پوندو، جنهن ۾ ترقياتي منصوبا، روزگار جا موقعا، تعليم ۽ صحت جون سهولتون ۽ انساني حقن جو تحفظ شامل هجي.
سردار اختر مينگل جي استعيفيٰ هڪ علامتي واقعو آهي، جيڪو اسان کي ياد ڏياري ٿو ته جمهوريت رڳو چونڊن تائين محدود نه آهي، پر اهو هڪ مسلسل عمل آهي، جنهن ۾ مڪالمو، برداشت ۽ باهمي احترام شامل هوندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي قيادت پاڻ کي نظرانداز محسوس ڪري ٿي ته ان جو ازالو ڪرڻ قومي ذميواري آهي.
بلوچستان جي نوجوان نسل ۾ به سياسي شعور وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن انهن جي اميدن کي صحيح رستو نه ڏنو ويو ته مايوسي جنم وٺي سگهي ٿي. سياسي قيادت کي گهرجي ته نوجوانن کي قومي ڌارا ۾ شامل ڪري کين روزگار، تعليم ۽ سياسي شرڪت جا موقعا فراهم ڪري. قومي يڪجهتي تڏهن مضبوط ٿيندي جڏهن هر صوبو پاڻ کي برابر جو حصيدار سمجهي. بلوچستان جي ترقي دراصل پاڪستان جي ترقي آهي. جيڪڏهن وسيلن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جو منصفاڻو حصو مقامي ماڻهن تائين پهچي، جيڪڏهن بنيادي سهولتون فراهم ٿين ۽ سياسي آواز کي عزت ملي ته بيچيني گهٽجي سگهي ٿي.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته هي معاملو رڳو هڪ سياسي اڳواڻ جي استعيفيٰ جو ناهي، پر اهو پاڪستان جي وفاقي ڍانچي، صوبائي حقن ۽ قومي يڪجهتي جي امتحان جو لمحو آهي. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته سياسي اختلافن کي برداشت سان ٻڌو وڃي، مسئلن جو حل آئيني دائري اندر ڳوليو وڃي ۽ بلوچستان جي عوام کي اهو احساس ڏياريو وڃي ته هو پاڪستان جي برابر جا شهري آهن. جيڪڏهن ائين ٿيو ته جمهوريت وڌيڪ مضبوط ٿيندي ۽ ملڪ استحڪام ڏانهن وڌندو.
