وفاقي وزير احسن اقبال جو اهو موقف اصولي طور تي ته درست آهي ته جڏهن عوام مهانگائي جي بار هيٺ دٻيل هجي، تڏهن اقتدار ۾ ويٺل ماڻهن کي اخلاقي طور تي سادگي اختيار ڪرڻ گهرجي. هن ان حوالي سان اسلامي خلافت جي دور، خاص طور تي حضرت عمر فاروق جي طرزِ حڪمراني ۽ سادگي جو مثال پڻ ڏنو آهي. يقيناً حڪمرانن جي سادگي، عوام سان همدردي ۽ سرڪاري وسيلن جي محتاط استعمال جو تصور اسلامي ۽ جمهوري ٻنهي اصولن سان هم آهنگ آهي. پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا اهو اصول صرف بيانن ۽ تقريرن ۾ مثال ڏيڻ تائين محدود رهندو يا اقتدار جي ايوانن ۾ ويٺل حڪمران به ان تي عملي طور هلڻ لاءِ تيار آهن؟
ملڪ جو عام ماڻهو هن وقت مهانگائي، بيروزگاري، بجلي ۽ گئس جي وڌندڙ بلن، پيٽرول جي اگهن، وڌندڙ ٽيڪسن ۽ روزمرهه جي بنيادي ضرورتن جي وڌندڙ قيمتن جي وچ ۾ زندگي گذاري رهيو آهي. هڪ طرف عوام پنهنجي آمدني مان گهر جو ڪرايو، ٻارن جي تعليم، علاج، بجلي، پاڻي، سفر ۽ کاڌي پيتي جا خرچ پورا ڪرڻ لاءِ پريشان آهي، ته ٻئي طرف اقتدار جي ايوانن ۾ ويٺل اشرافيه جي طرزِ زندگي ڏسڻ سان عوام جي تڪليف ۽ حڪمرانن جي زندگيءَ ۾ وڏو تضاد نظر اچي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن ڪو حڪمران سادگي جي ڳالهه ڪري ٿو ته اها ڳالهه ضرور ساراهه جوڳي آهي، پر عوام هاڻي لفظن کان وڌيڪ عمل ڏسڻ چاهي ٿو. جيڪڏهن ملڪ واقعي معاشي بحران مان گذري رهيو آهي، خزاني تي دٻاءُ آهي ۽ عوام کي قرباني ڏيڻ لاءِ چيو پيو وڃي، ته پوءِ قرباني جو آغاز اقتدار جي مٿئين طبقي کان ٿيڻ گهرجي. عوام کان بار بار قرباني گهرڻ ۽ پاڻ سرڪاري سهولتن، پروٽوڪول، وڏن قافلن، مهانگين سرڪاري گاڏين، غيرضروري خرچن ۽ مراعتن ۾ گهٽتائي نه آڻڻ جو رويو ڪنهن به صورت ۾ اخلاقي طور قابلِ قبول نٿو ٿي سگهي.
احسن اقبال حضرت عمر جي سادگي جو مثال ڏنو آهي، پر تاريخ جا اهي مثال رڳو تقريرن جي زينت بڻائڻ لاءِ نه آهن. حضرت عمر جي حڪمراني جو بنيادي تصور ئي جوابدهي، عوام سان برابري، سرڪاري مال کي امانت سمجهڻ ۽ حڪمران کي عام ماڻهو کان مٿانهون نه سمجهڻ هو. ان دور ۾ حڪمران جي حيثيت مراعات حاصل ڪرڻ واري بادشاهه جي نه، پر عوام جي خدمتگار جي هئي. اڄ جيڪڏهن ڪو حڪمران حضرت عمر جي مثال کي پيش ڪري ٿو ته پوءِ ان مثال جي روح کي به سمجهڻ گهرجي.
بدقسمتي سان اسان جي سياست ۾ حڪمرانن جي طرزِ زندگي ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ ۾ فاصلو وڌندو پيو وڃي. اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ عوامي خدمت، سادگي، احتساب ۽ غريبن سان همدردي جا نعرا ٻڌڻ ۾ اچن ٿا، پر اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ حڪمرانن جي چوڌاري پروٽوڪول جي ڊگهي قطار بيهي وڃي ٿي. روڊ بند ٿين ٿا، گاڏين جا قافلا هلن ٿا، سرڪاري وسيلا استعمال ٿين ٿا ۽ عام ماڻهو ڪلاڪن تائين رستا بند هجڻ سبب پريشان ٿين ٿا. سوال اهو آهي ته ڇا اهڙي حڪمراني کي عوام دوست حڪمراني چئي سگهجي ٿو؟
اسان وٽ اقتدار جو مطلب به ڄڻ عوام جي خدمت بدران مراعتن جو پيڪيج بڻجي ويو آهي. وزيرن ۽ اعليٰ عهديدارن لاءِ سرڪاري گاڏيون، ٻارڻ، رهائش، سيڪيورٽي، سفري سهولتون، پروٽوڪول ۽ ٻيون مراعتون موجود آهن، جڏهن ته عام ماڻهو پنهنجي موٽر سائيڪل ۾ پيٽرول وجهڻ کان اڳ ڪيترائي ڀيرا کيسي جو حساب ڪري ٿو. هڪ طرف سرڪاري خرچن ۾ معمولي گهٽتائي کي وڏي ڪاميابي طور پيش ڪيو وڃي ٿو، ته ٻئي طرف غيرضروري سرڪاري خرچن کي ختم ڪرڻ لاءِ مستقل ۽ سخت پاليسي نظر نٿي اچي.ملڪ کي معاشي بحران مان ڪڍڻ لاءِ جيڪڏهن حڪومت عوام کان صبر ۽ قرباني جي اپيل ڪري ٿي ته اها اپيل تڏهن ئي اثرائتي ٿيندي جڏهن حڪمران پاڻ به قرباني جو مثال قائم ڪندا. حڪمران جيڪڏهن چون ته عوام مهانگائي برداشت ڪري، ٽيڪس ڏئي، بجلي جا بل ادا ڪري ۽ خرچ گهٽائي، پر ساڳئي وقت حڪمرانن جي مراعتن ۽ سرڪاري خرچن ۾ ڪا نمايان تبديلي نه اچي ته پوءِ عوام جي اندر بيزاري پيدا ٿيڻ فطري ڳالهه آهي.
اصل مسئلو صرف هڪ وزير يا هڪ حڪومت جو ناهي. پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ اقتدار جي هر دور ۾ حڪمران طبقي ۽ عوام جي طرزِ زندگيءَ جو اهو تضاد ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ موجود رهيو آهي. پارليامينٽ ۾ عوام جي نمائندگي ڪندڙن کي اهو احساس ڪرڻو پوندو ته هو عوام کان الڳ ڪنهن بادشاهت جا وارث نه آهن. اهي به انهيءَ رياست جي وسيلن جا امين آهن، جن وسيلن ۾ غريب مزدور، هاري، دڪاندار، ملازم ۽ ننڍو واپاري پنهنجو حصو ٽيڪسن جي صورت ۾ ادا ڪري ٿو.حڪمرانن جي سادگي جو مطلب اهو به ناهي ته رياست پنهنجي چونڊيل نمائندن يا وزيرن کي جائز سهولتون به نه ڏئي. مسئلو جائز سهولت ۽ عياشيءَ جي وچ ۾ فرق جو آهي. رياستي ذميواريون نڀائڻ لاءِ ضروري سيڪيورٽي يا سرڪاري گاڏي هڪ ڳالهه آهي، پر غيرضروري پروٽوڪول، وڏا قافلا، فضول سرڪاري تقريبون، غيرضروري سفر ۽ سرڪاري وسيلن جو ذاتي تشهير لاءِ استعمال ٻي ڳالهه آهي. معاشي بحران ۾ حڪومت کي واضح طور تي اهو طئي ڪرڻ گهرجي ته ڪهڙا خرچ ضروري آهن ۽ ڪهڙا صرف حڪمران طبقي جي آسائش لاءِ آهن.
جيڪڏهن معاشي حالتون خراب آهن ته مراعتن، سفري سهولتن ۽ ٻين خرچن بابت به سنجيده پاليسي هئڻ گهرجي. حڪمران طبقي لاءِ الڳ معيار ۽ عوام لاءِ الڳ معيار جمهوري نظام جي روح سان ٺهڪندڙ ناهي.سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته سادگي کي سياسي نعري بدران حڪمراني جي مستقل اصول ۾ تبديل ڪيو وڃي. حڪومت تبديل ٿئي، پارٽي تبديل ٿئي يا وزير تبديل ٿين، پر رياستي وسيلن جي استعمال بابت اصول تبديل نه ٿيڻ گهرجن. سرڪاري خزانو ڪنهن حڪمران خاندان، سياسي پارٽي يا وزير جي ذاتي ملڪيت ناهي. اهو عوام جو پئسو آهي ۽ ان جو هر رپيو عوام جي مفاد ۾ خرچ ٿيڻ گهرجي.اڄ پاڪستان کي اهڙي حڪمراني جي ضرورت آهي، جيڪا بادشاهت جهڙي نظر نه اچي، پر جمهوري خدمتگار جي حيثيت سان نظر اچي. حڪمرانن جا قافلا ننڍا ٿين، پروٽوڪول گهٽجي، سرڪاري خرچن ۾ ڪفايت شعاري اچي، فيصلا عوام جي تڪليفن کي سامهون رکي ڪيا وڃن ۽ اقتدار جي ايوانن ۾ ويٺل ماڻهو پاڻ کي عوام کان مٿانهون نه سمجهن.
