لفظ جڏهن ڪاغذ جي قيد مان نڪري زماني جي برقي لهرن تي سوار ٿين ٿا، تڏهن ادب جي صورت بدلجي سگهي ٿي، پر ان جو روح نٿو بدلجي. ابلاغي وسيلن جو انقلاب دنيا جي انسانن کي هڪٻئي سان ڳنڍي سگهي ٿو، پر ادب ئي اها آرسي آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اندر جي دنيا جو چهرو ڏسي سگهي ٿو. هي اهڙو زمانو آهي، جنهن ۾ آڱرين جي هڪ جنبش سان خبرون کن پل ۾ ڏيهيان ڏيهي پهچي وڃن ٿيون. هڪ ننڍڙي اوزار ۾ ڄڻ سڄي دنيا سمايل آهي: شهرن جون خبرون، ملڪن جا حال، جنگين جا آواز، بازارن جون حرڪتون، ماڻهن جا خيال، شاعرن جا شعر، اديبن جا لفظ، تصويرون، آواز ۽ خواب سڀ ڪجهه هڪ ئي گهڙيءَ ۾ اسان جي سامهون اچي بيهي ٿو. فاصلا ڄڻ پنهنجي معنيٰ وڃائي ويٺا آهن، وقت جي رفتار تيز ٿي وئي آهي، پر انسان جي اندر جو وقت اڃا پنهنجي پراڻي رفتار سان هلندو رهي ٿو. اهڙي تيز رفتار زماني ۾ ڪتاب، ادبي رسالو، اخبار توڙي ادب جي اهميت گهٽجڻ بدران نئين معنيٰ اختيار ڪري ٿي. لفظن جي تيز پهچ ادب جي ضرورت کي ختم نٿي ڪري، اها ادب جي ذميواري کي وڌيڪ وڌائي ٿي، جڏهن لفظ پل ۾ هزارين ميلن جو سفر ڪن ٿا، تڏهن انهن لفظن جي معنوي قدر، فڪري گهرائي ۽ انساني اثر کي پرکڻ جي ضرورت به وڌي وڃي ٿي.
ابلاغي وسيلا انسان کي دنيا سان ڳنڍين ٿا، پر ادب انسان کي پاڻ سان ڳنڍي ٿو. وسيلا اسان کي ٻڌائن ٿا ته دنيا ۾ ڇا ٿي رهيو آهي، ادب انهن واقعن جي اندر لڪل معنيٰ کي محسوس ڪرائي ٿو. وسيلا واقعا اسان تائين آڻين ٿا، ادب انهن واقعن جي اندر موجود انسان کي ڳولي ٿو. وسيلا خبر ڏين ٿا، ادب شعور ڏئي ٿو. وسيلا آواز وڌائين ٿا، ادب آواز جي معنيٰ ٻڌائي ٿو. انهيءَ ڪري ادب جي اصل جاءِ ڪنهن مخصوص ڪتاب، رسالي يا اخبار تائين محدود ناهي، ادب جي اصل جاءِ انساني شعور جي اندر آهي. انسان جڏهن پهريون ڀيرو پنهنجي خوشي ڪنهن ٻئي سان ونڊڻ چاهي، پنهنجي ڏک کي ڪو نالو ڏيڻ چاهيو، وڇوڙي جي درد کي لفظن ۾ محفوظ ڪرڻ چاهو، يا پنهنجي خواب کي فنا ٿيڻ کان بچائڻ چاهيو، تڏهن ادب جو جنم ٿيو. غارن جي ڀتين تي ٺهيل نشانن کان وٺي داستانن، رزميه نظمن، عارفاڻي شاعري، ناولن ۽ افسانن تائين، انسان پنهنجي اندر جي دنيا کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ لفظ ڏيندو آيو آهي. ادب، حقيقت ۾، انسان جي اندر جي پهرين ابلاغي ضرورت آهي.
ابلاغي وسيلا رفتار جا وسيلا آهن، ادب معنيٰ جو وسيلو آهي. اڄ هڪ خبر چند لمحن ۾ هزارين، لکين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿي. اها پهچ يقينن ابلاغ جي دنيا کي نئين وسعت ڏني آهي، پر تيز پهچ پاڻمرادو فڪري گهرائي پيدا نٿي ڪري. مقبوليت به هميشه دائميت جي ضمانت ناهي. اڄ جو مشهور لفظ سڀاڻي وسري سگهي ٿو، اڄ جو شور سڀاڻي خاموش ٿي سگهي ٿو، پر اهڙو لفظ، جيڪو انسان جي اندر ڪنهن بند در کي کولي ڇڏي، اهو سالن نه، صدين تائين سفر ڪري سگهي ٿو. شهرت وقت جي هڪ لهر آهي، ادب وقت جي سمنڊ ۾ رهجي ويندڙ نشان آهي. ادب جي قوت ان ڳالهه ۾ ناهي ته ان کي ڪيترا ماڻهو پڙهن ٿا، ان جي اصل قوت ان ۾ آهي ته پڙهندڙ جي اندر ڇا تبديل ڪري ٿو. هڪ اهڙو لفظ، جيڪو سوچ کي جنم ڏئي، احساس کي جاڳائي يا انسان کي پنهنجي وجود سان روبرو ڪري، پنهنجي محدود زماني کان نڪري دائمي انساني تجربو بڻجي وڃي ٿو.
ابلاغ جو پهريون ڪم پيغام پهچائڻ آهي، ادب جو ڪم انسان کي جاڳائڻ آهي. ابلاغ چاهي ٿو ته ڳالهه جلدي پهچي، ادب چاهي ٿو ته ڳالهه دل ۾ دير تائين رهي. رفتار انسان کي اڳتي وٺي وڃي ٿي، پر توقف انسان کي اندر وٺي وڃي ٿو. اسان جو زمانو رفتار جو زمانو آهي. هر شيء جلدي گهرجي: خبر جلدي، جواب جلدي، فيصلو جلدي، وندر جلدي، پڙهڻ جلدي. آڱر اڳتي وڌندي رهي ٿي، لفظ گذرندا رهن ٿا، تصويرون بدلجنديون رهن ٿيون، آواز اچن ٿا، آواز وڃن ٿا. هن تيز رفتاريءَ ۾ انسان ڪڏهن ڪڏهن پاڻ سان ڳالهائڻ جو وقت وڃائي ويهي ٿو.
نوان وسيلا ڪيترن خاموش ماڻهن کي آواز ڏيڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿا. جيڪي ليکڪ ڪالهه ڪنهن ناشر جي دروازي تائين نه پهچي سگهندا هئا، اڄ پنهنجي لکڻي پري پري تائين موڪلي سگهن ٿا. ننڍن شهرن، ڳوٺن ۽ پري وارن علائقن جا شاعر ۽ ڪهاڻيڪار به پنهنجي ڳالهه پڙهندڙن تائين پهچائي سگهن ٿا. هي تبديلي ادب لاءِ خطرو ناهي، هڪ نئون موقعو آهي. پر هر موقعو پنهنجي خطري سان گڏ اچي ٿو. جڏهن هر ماڻهو لکڻ، ڇپائڻ، ٻڌائڻ ۽ ڏيکارڻ جي قابل ٿي وڃي ٿو، تڏهن چونڊ جي ذميواري وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. هر لکيل ڳالهه ادب ناهي، هر مشهور لکڻي پائيدار ناهي، هر پسند ڪيل جملو فڪري قدر نٿو رکي. هتي وري وقت پنهنجو فيصلو ٻڌائي ٿو. وقت سڀ کان وڏو نقاد آهي. اهو ڪيترن شورن کي خاموش ڪري ڇڏي ٿو، پر ڪي آواز اهڙا هوندا آهن، جيڪي وقت گذرڻ سان وڌيڪ صاف ٻڌڻ ۾ اچن ٿا. سچل، سامي، فردوسي، سعدي، رومي، شيڪسپيئر، ٽالسٽاءِ، دوستوفسڪي ۽ غالب پنهنجي پنهنجي زماني جا ماڻهو هئا، پر سندن لفظ پنهنجي زماني جي حدن کان ٻاهر نڪري انسان جي گڏيل شعور جو حصو بڻجي ويا. اهو ئي ادب جو اصل مقام آهي: اهو پنهنجي وقت ۾ پيدا ٿي وقت کان ٻاهر جي انسان سان ڳالهائي ٿو. بورخيس لاءِ ڪتابن جي دنيا هڪ اهڙي روحاني جاءِ هئي، جتي انسان پنهنجي اندر جي آزاديءَ کي محسوس ڪري سگهي ٿو. هن جنت کي ڪتبخاني جي تصور سان ڳنڍيو. اهو خيال ڪتاب جي عظمت کان وڌيڪ انسان جي ان دائمي خواهش جو اظهار آهي، جنهن ۾ هو اهڙي جاءِ ڳولي ٿو، جتي دنيا جي شور کان پري پنهنجي اندر جي آواز کي ٻڌي سگهي.
ادب اهڙي ئي جاءِ آهي، هڪ اهڙي جاءِ، جتي لفظ ڳالهائين ٿا، پر شور نٿا ڪن، جتي خاموشي به معنيٰ رکي ٿي، جتي خوابن کي زبان ملي ٿي، جتي مئل ماڻهو زنده ٿي ڳالهائين ٿا، جتي ڪنهن اجنبي چهري ۾ اوچتو پنهنجو چهرو نظر اچي ٿو. ابلاغي وسيلا دنيا کي ويجهو آڻي سگهن ٿا، پر انهن جي گهڻائيءَ ۾ انسان ڪڏهن ڪڏهن پاڻ کان پري به ٿي سگهي ٿو. ماڻهو هزارين ماڻهن سان ڳنڍيل هوندو آهي، پر اندر ۾ اڪيلو رهجي ويندو آهي. هو بي شمار آواز ٻڌندو آهي، پر پنهنجي دل جو آواز وساري سگهي ٿو. ادب انهيءَ وساريل آواز کي واپس سڏي ٿو. ادب انسان کي ترسڻ، پنهنجي اندر ڏسڻ، پنهنجي خوف کي نالو ڏيڻ، پنهنجي ڏک کي سمجهڻ، پنهنجي خواب کي سنڀالڻ ۽ پنهنجي انسان هجڻ کي محسوس ڪرڻ جو هنر ڏئي ٿو. انهيءَ ڪري ادب جي ضرورت ان وقت گهٽ نٿي ٿئي، جڏهن سماج تيز ٿي وڃي، ادب جي ضرورت ان وقت تھان وڌي ٿي، جڏهن سماج شور سان ڀرجي وڃي. شور ۾ آواز گهڻا هوندا آهن، پر معنيٰ گهٽ، ادب شور مان معنيٰ چونڊي ٿو.
ادب اسان کي اهو سيکاري ٿو ته انسان کي رڳو سندس خبرن مان نه سمجهڻ گهرجي. هر انسان جي اندر اهڙا ڪمرا هوندا آهن، جن جا دروازا خبر نٿي کولي سگهي. ادب انهن دروازن تائين پهچي ٿو. هو ماڻهوءَ جي اکين ۾ لڪل اداسي، سندس خاموشيءَ ۾ لڪل خوف، سندس کل ۾ لڪل ڏک ۽ سندس خوابن ۾ لڪل خواهش پڙهي ٿو. انهيءَ لحاظ کان ادب انساني دل جو سڀ کان پراڻو ابلاغ آهي. ٻولي ان جو جسم آهي، احساس ان جو روح. وسيلو بدلجي سگهي ٿو، روح نٿو بدلجي. ڪالهه داستان ٻڌائڻ وارو ماڻهو باهه جي چوڌاري ويٺل ماڻهن کي ڪهاڻي ٻڌائيندو هو. اڄ اها ڪهاڻي برقي پردي تي ڏٺي وڃي ٿي. ڪالهه شاعر جو شعر ديوان ۾ ڇپبو هو، اڄ اهو آواز جي صورت ۾ پري تائين پهچي ٿو. ڪالهه خط لکيا ويندا هئا، اڄ لفظ پل ۾ سفر ڪن ٿا. پر انسان اڃا به محبت ڪري ٿو، وڇوڙي تي روئي ٿو، موت کان ڊڄي ٿو، خواب ڏسي ٿو ۽ پنهنجي وجود بابت سوچي ٿو. جيستائين اهي انساني تجربا زنده آهن، ادب زنده رهندو. جيستائين انسان جي اندر ڪو اڻپورو خواب آهي، ادب جي ضرورت رهندي. جيستائين ڪنهن جي اک ۾ ڳوڙهو آهي، ڪنهن دل ۾ محبت آهي، ڪنهن ذهن ۾ فڪر آهي، ڪنهن روح ۾ اڪيلائي آهي، تيستائين ادب ڪنهن ميوزيم ۾ رکيل پراڻي شيءِ نٿو بڻجي سگهي.
مستقبل جو ڪتاب ڪاغذ جو نه به هجي، رسالو ڪنهن برقي تختيءَ تي کلي سگهي ٿو، ڪهاڻي پڙهڻ بدران ٻڌي سگهجي ٿي، نظم آواز، تصوير، يا روشنيءَ جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن انهن سڀني صورتن جي اندر انسان جو احساس، فڪر، تخيل، حسن، ڏک ۽ اميد موجود آهي، ته ادب پنهنجي نئين گهر ۾ به زنده رهندو. ادب جو گهر ڪاغذ ناهي، ادب جو گهر انسان آهي.
انهيءَ ڪري ابلاغي وسيلن جي هن تيز رفتار دنيا ۾ ادب کي پنهنجي مقام لاءِ ڪنهن پراڻي قلعي وانگر وڙهڻ جي ضرورت ناهي. ادب کي پنهنجي بنيادي قوت سان زنده رهڻو آهي: انسان کي رفتار کان ٻاهر ڪڍي سوچ جي خاموش جاءِ تائين پهچائڻ، لفظ جي مٿاڇري کان معنيٰ جي گهرائيءَ تائين وٺي وڃڻ، دنيا کي ڏسڻ سان گڏ انسان کي پاڻ ڏسڻ جو موقعو ڏيڻ. ادب اها آرسي آهي، جنهن ۾ انسان پنهنجي اندر جو چهرو ڏسي ٿو. ابلاغي وسيلن جو ڪم دنيا کي اسان جي هٿ تائين آڻڻ آهي۔ هڪ طرف دنيا جا نقشا آهن، ٻي طرف انسان جو اندر. هڪ طرف هزارين خبرون آهن، ٻي طرف هڪ فڪري روشني. هڪ طرف بي شمار آواز آهن، ٻي طرف هڪ خاموش دل. ابلاغ دنيا جي حالتن کي اسان جي سامهون آڻي ٿو؛ ادب انهن حالتن جي وچ ۾ اسان جي پنهنجي حيثيت کي روشن ڪري ٿو. اهو ئي ادب جو مقام آهي: ابلاغ اسان کي رفتار ڏئي ٿو، ادب ان رفتار کي معنيٰ ڏئي ٿو. زمانو بدلندو رهندو. وسيلا بدلجندا رهندا. لفظ نون رستن تي سفر ڪندا رهندا. ڪتابن جون صورتون بدلنديون، رسالن جا روپ بدلندا، اخبارن جا وسيلا بدلندا، پر انسان جي اندر جيڪا دنيا آهي، اها پنهنجي بنيادي سوالن سان گڏ زنده رهندي. ان دنيا کي لفظ گهرجن، ان دنيا کي خواب گهرجن، ان دنيا کي يادگيري گهرجي، ان دنيا کي اهڙي آواز جي ضرورت آهي، جيڪو شور کان الڳ هجي. اهو آواز ادب جو آهي. سو ايندڙ زمانو لفظن کي اڃا تيز سفر ڪرائيندو، فاصلا اڃا سوڙھا ٿي گھٽجندا، ڪتاب جون صورتون اڃا وڌيڪ بدلجنديون، پر ادب جي منزل ساڳي رهندي: انسان جي دل. ڇاڪاڻ ته لفظ جي آخري منزل ڪنن تائين پهچڻ ناهي، دل تائين پهچڻ آهي ۽ ادب اهو فن آهي، جيڪو لفظ کي رفتار جي دنيا مان ڪڍي معنيٰ جي سفر تي وٺي وڃي ٿو ۽ آخرڪار دل تائين پهچائي ٿو.
