جي ڊي پي جي واڌ جي شرح گهٽجي وئي آهي ۽ غربت 28 سيڪڙو کان به وڌي وئي آهي. وفاقي حڪومت جي بجيٽ کان اڳ جاري ڪيل اقتصادي سروي مان ظاهر ٿئي ٿو ته گذريل مالي سال دوران معيشت ڪمزوري جو شڪار رهي. ايندڙ مالي سال لاءِ دفاعي بجيٽ ۾ 3 هزار ارب رپيا رکيا ويا آهن، جڏهن ته يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم لاءِ رڳو 46 ارب رپيا مختص ڪيا ويا آهن. ملڪ جي سرڪاري يونيورسٽين جي ترقياتي منصوبن لاءِ 43 ارب 80 ڪروڙ رپيا ۽ نون ترقياتي منصوبن لاءِ 2 ارب 60 ڪروڙ رپيا رکيا ويا آهن. يونيورسٽي استادن جي تنظيمن تي ٻڌل هڪ اتحاد مطالبو ڪيو آهي ته اها رقم وڌائي گهٽ ۾ گهٽ 30 بلين رپيا ڪئي وڃي.
حڪومت هن بجيٽ ۾ سرڪاري ملازمن جي پگهارن ۽ رٽائرڊ ملازمن جي پينشن ۾ 7 سيڪڙو واڌ جو فيصلو ڪيو آهي. گذريل مالي سال دوران به اعليٰ تعليم لاءِ تقريباً ساڳيو بجيٽ رکيو ويو هو. ملڪ جي پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽين جا مالي حال مسلسل خراب ٿي رهيا آهن، ۽ نئين بجيٽ ۾ واڌ نه ٿيڻ سبب بحران وڌيڪ سنگين ٿيڻ جا امڪان آهن. وفاقي ۽ صوبائي يونيورسٽين جي انتظامي صورتحال مختلف آهي. وفاقي يونيورسٽين کي رڳو وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن (HEC) کان گرانٽ ملي ٿي، جڏهن ته صوبائي يونيورسٽين کي لاڳاپيل صوبائي حڪومتون به مالي مدد فراهم ڪري سگهن ٿيون. سنڌ کي اهو اعزاز حاصل آهي ته هتي صوبائي حڪومت يونيورسٽين کي سڀ کان وڌيڪ گرانٽ فراهم ڪري ٿي. اهي يونيورسٽيون شاگردن جي فيسن ۽ ٻين ذريعن مان به آمدني حاصل ڪن ٿيون، پر سنڌ، بلوچستان ۽ خيبرپختونخوا جون گهڻيون يونيورسٽيون شديد مالي بحران جو شڪار آهن. خيبرپختونخوا ۾ استادن جي پگهارن ۽ رٽائرڊ ملازمن جي پينشن جا مسئلا وڌي رهيا آهن، جڏهن ته بلوچستان يونيورسٽي سميت ٻين جامعات ۾ به ساڳيا مسئلا سامهون اچي رهيا آهن.
ڪراچي يونيورسٽي جي استادن ۽ ملازمن هڪ مهيني کان وڌيڪ عرصي تائين هائوس سيلنگ، شام جي پروگرامن جي بلن ۽ ترقيءَ لاءِ التوا ۾ پيل سليڪشن بورڊن جي مسئلن جي حل لاءِ امتحانن جو بائيڪاٽ ڪيو هو. وفاقي يونيورسٽيون رڳو HEC جي گرانٽ ۽ شاگردن جي فيسن تي ڀاڙين ٿيون، جنهن سبب وفاقي اردو يونيورسٽي، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي جهڙيون وڏيون تعليمي ادارا سخت مالي بحران جو شڪار آهن. صورتحال اها آهي جو هاڻي بئنڪون به انهن يونيورسٽين کي قرض ڏيڻ لاءِ تيار ناهن.
وفاقي اردو يونيورسٽي جي استادن کي گذريل ٻن سالن کان هائوس سيلنگ جي ادائيگي نه ٿي آهي. ڪيترن ئي استادن ۽ ملازمن کي علاج جون سهولتون به ناهن ملي رهيون. 2017ع کان پوءِ رٽائر ٿيندڙ ڪيترن استادن ۽ ملازمن کي اڄ تائين سندن واجبات ادا نه ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ان عرصي دوران ڪيترائي رٽائرڊ استاد ۽ ملازم فوت به ٿي چڪا آهن.
وفاقي محتسب پنهنجي ڪيترن ئي فيصلن ۾ يونيورسٽي انتظاميا کي هدايت ڪئي ته مختلف ڊپازٽن ۾ موجود تقريباً هڪ ارب رپيا واجبات جي ادائيگي لاءِ استعمال ڪيا وڃن، پر انهن فيصلن تي عملدرآمد نه ٿيو. مالي بحران سبب وفاقي يونيورسٽين ۾ نيون عمارتون ٺاهڻ ۽ پراڻين جي مرمت جا ڪم به رڪجي ويا آهن. تحقيقاتي منصوبن تي به منفي اثر پيو آهي. سائنس جي مختلف شعبن ۾ تحقيق ڪندڙ استادن ۽ شاگردن کي ڪڏهن ڪڏهن ڪيميڪل به پنهنجي خرچ تي خريد ڪرڻا پون ٿا. ملڪ جي استادن ۽ تعليمي ماهرن حڪومت کان مطالبو ڪيو هو ته نئين دانش يونيورسٽي تي وڏي رقم خرچ ڪرڻ بدران موجوده يونيورسٽين کي بچائڻ لاءِ فنڊ فراهم ڪيا وڃن، پر حڪومت سياسي سببن جي بنياد تي نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ کي ترجيح ڏني. اعليٰ تعليم جي بجيٽ ۾ واڌ نه ٿيڻ سان، جڏهن ته مهانگائي، پيٽرول جي قيمتن، پگهارن، الائونسز ۽ پينشن ۾ اضافو ٿي رهيو آهي، پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽين لاءِ نئون مالي بحران پيدا ٿيڻ جو خدشو وڌي ويو آهي.
حڪومتي پاليسي تحت تقريباً سڀني پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽين پنهنجي فيسن ۾ ٻيڻو يا ان کان وڌيڪ اضافو ڪيو آهي، جنهن جا منفي اثر به سامهون آيا آهن. اندازي موجب گذريل سال پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽين ۾ داخلائون 13 سيڪڙو گهٽ ٿيون. ڪيترين يونيورسٽين ۾ سماجي سائنس، مادري ٻولين، تاريخ، فلسفي ۽ بنيادي سائنس جي مختلف شعبن ۾ داخلا جي شرح انتهائي گهٽ ٿي وئي آهي. استادن جي تنظيمن جو موقف آهي ته پبلڪ سيڪٽر ڊولپمينٽ پروگرام (PSDP) کي بحال ڪيو وڃي. انهن جو چوڻ آهي ته HEC کي ملندڙ 65 ارب رپين جي گرانٽ ٽن سالن کان منجمد آهي، جنهن سبب اعليٰ تعليم تي خرچ گهٽجي جي ڊي پي جي رڳو 0.06 سيڪڙو تائين رهجي ويو آهي. ساڳئي ريت TTS نظام تحت ڪم ڪندڙ استادن جون گذريل نون سالن ۾ رڳو ٽي ڀيرا پگهارون وڌايون ويون آهن.
اعليٰ تعليم تي خرچ گهٽ ٿيڻ جو سڀ کان وڏو نقصان انهن 30 لک شاگردن کي ٿيندو جيڪي پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. خاص طور تي وچولي ۽ هيٺئين طبقي جي شاگردن لاءِ يونيورسٽي تعليم حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويندو. هڪ ترقي پذير ملڪ ۾ يونيورسٽين ۾ داخلائن جو گهٽجڻ ان ڳالهه جي نشاني هوندي آهي ته اعليٰ تعليم جي اهميت گهٽجي رهي آهي. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ اعليٰ تعليم ۽ تحقيق کي نظرانداز ڪيو وڃي ته اهو ملڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ڊوڙ ۾ پوئتي رهجي ويندو، ۽ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ پوئتي رهڻ آخرڪار قومي خودمختياري کي به متاثر ڪري سگهي ٿو. انهيءَ ڪري ضروري آهي ته حڪومت اعليٰ تعليم جي بجيٽ ۾ نمايان واڌ ڪري، جيئن يونيورسٽيون پنهنجي تدريسي، تحقيقي ۽ سماجي ذميوارين کي بهتر نموني نڀائي سگهن.
