تازو لاڙڪاڻي ۾ پيش آيل واقعو، جنهن ۾ مشتعل ماڻهن هڪ گهر تي چڙهائي ڪئي، قانون کي هٿ ۾ ورتو ۽ مذهبي جذبات جي نالي تي پنهنجي مرضي جو فيصلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، اهو واقعو ڪيترن ئي سوالن کي جنم ڏئي ٿو. ڪنهن به مهذب ۽ قانوني رياست ۾ اهو تصور به قبول نٿو ڪري سگهجي ته ڪو فرد يا گروهه پاڻ کي قانون کان مٿانهون سمجهي ۽ مذهب جي نالي تي ڪنهن جي گهر، ملڪيت يا زندگي تي حملو ڪري. جيڪڏهن ڪنهن شخص تي ڪو الزام آهي ته ان جي جاچ ۽ فيصلو ڪرڻ رياستي ادارن، عدالتن ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جو ڪم آهي. جڏهن ماڻهو پاڻ انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته پوءِ سماج ۾ افراتفري، انتشار ۽ خوف پيدا ٿئي ٿو. اهڙي صورتحال نه رڳو قانون جي حڪمراني کي ڪمزور ڪري ٿي پر مذهب جي اصل روح کي به نقصان پهچائي ٿي.
اسلام هڪ اهڙو مذهب آهي جيڪو عدل، انصاف، برداشت ۽ رحم جي تعليم ڏئي ٿو. قرآن پاڪ ۽ حضور اڪرم ﷺ جي تعليمات ۾ ڪيترن ئي هنڌن تي انصاف، صبر ۽ دليل سان ڳالهائڻ جو حڪم ڏنل آهي. اسلام ڪڏهن به هجوم جي انصاف يا طاقت جي زور تي فيصلا ڪرڻ جي حوصلا افزائي نٿو ڪري. ان جي ابتڙ اسلام ۾ ڪنهن به الزام جي جاچ لاءِ واضح قانوني اصول موجود آهن. تنهن ڪري جڏهن ڪي ماڻهو يا گروهه مذهب جي نالي تي تشدد جو رستو اختيار ڪن ٿا ته اهي حقيقت ۾ اسلام جي صحيح تعليمات جي نمائندگي نٿا ڪن.
اسان جي سماج ۾ اهو خطرناڪ لاڙو هر دور ۾ رهيو آهي ته ڪجهه ماڻهو مذهبي معاملن ۾ پاڻ کي آخري فيصلو ڪندڙ سمجهڻ لڳا آهن. اهي بنا ڪنهن قانوني اختيار جي ماڻهن تي فيصلا صادر ڪن ٿا، الزام هڻن ٿا ۽ پوءِ ماڻهن کي مشتعل ڪري ڪارروائي لاءِ تيار ڪن ٿا. اهڙو رويو نه رڳو قانون جي ڀڃڪڙي آهي پر اسلام جي بنيادي اصولن جي به خلاف آهي. مذهبي معاملن کي حساسيت، دانائي ۽ قانوني طريقي سان ڏسڻ جي ضرورت هوندي آهي، نه ڪي جذباتي هجوم جي ذريعي.
بدقسمتي سان سوشل ميڊيا به ڪيترن ئي موقعن تي اهڙين حالتن کي وڌيڪ خراب ڪري ٿي. اڻ تصديق ٿيل خبرون، افواهه ۽ اشتعال انگيز مواد ڪجهه ئي منٽن ۾ هزارين ماڻهن تائين پهچي وڃي ٿو. نتيجي ۾ حقيقت سامهون اچڻ کان اڳ ئي ماڻهن جا جذبا ڀڙڪي وڃن ٿا. حڪومت کي گهرجي ته نفرت پکيڙيندڙ مواد ۽ تشدد تي اڪساندڙ مهمن خلاف سخت قدم کڻي، ڇو ته جديد دور ۾ انتهاپسندي صرف جلسن يا جلوسن تائين محدود نه رهي آهي پر ڊجيٽل دنيا ۾ به پنهنجا پير پختا ڪري رهي آهي.
سنڌ جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هن ڌرتيءَ تي مذهب جي صحيح ۽ موثر پرچار صوفين ڪئي آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي شاعري ذريعي محبت، امن ۽ انسان دوستي جو درس ڏنو. سچل سرمست انسانيت کي مذهبن، فرقن ۽ نسلي حدبندين کان مٿانهون سمجهيو. انهن بزرگن ماڻهن کي تلوار يا خوف سان نه پر محبت، دليل ۽ اخلاق سان متاثر ڪيو. انهن جو پيغام اهو هو ته انسان جي عزت سڀ کان اهم آهي ۽ خدا جي مخلوق سان محبت ئي عبادت جو اعليٰ درجو آهي.
اڄ جڏهن انتهاپسندي جا رجحان وڌي رهيا آهن ته سنڌ کي ٻيهر پنهنجي صوفي روايتن ڏانهن موٽڻ جي ضرورت آهي. اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ برداشت، تنقيدي سوچ ۽ سماجي هم آهنگي بابت تعليم کي هٿي ڏيڻ گهرجي. مذهبي عالمن، استادن ۽ دانشورن کي به اڳتي وڌي امن ۽ رواداري جو پيغام عام ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن خاموش اڪثريت خاموش رهندي ته انتهاپسند آواز وڌيڪ طاقتور ٿيندا ويندا.
سنڌ حڪومت ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن تي به وڏي ذميواري لاڳو ٿئي ٿي. هر اهڙي واقعي ۾ بنا ڪنهن دٻاءَ جي قانون موجب ڪارروائي ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن به گروهه کي اهو احساس ٿي وڃي ته هو قانون کي هٿ ۾ وٺي به بچي سگهي ٿو ته پوءِ اهڙا واقعا ٻيهر ورججندا رهندا. رياست جي رٽ قائم رکڻ، شهرين جي جان ۽ مال جو تحفظ ڪرڻ ۽ قانون جي بالادستي کي يقيني بڻائڻ حڪومت جو بنيادي فرض آهي.
ان سان گڏ سياسي ۽ مذهبي قيادت کي به پنهنجو درست ۽ ذميواراڻو ڪردار ادا ڪرڻو پوندو. عوام کي اهو واضح پيغام ملڻ گهرجي ته تشدد، جبر ۽ هجوم جي طاقت ذريعي ڪنهن به مسئلي جو حل قبول نه ڪيو ويندو. اختلاف راءِ هر سماج ۾ هوندا آهن، پر انهن کي حل ڪرڻ لاءِ قانوني ۽ آئيني رستا موجود آهن. جڏهن اهي رستا ڇڏي تشدد اختيار ڪيو وڃي ٿو ته ان جو نتيجو صرف تباهي ۽ نفرت جي صورت ۾ نڪري ٿو.
لاڙڪاڻي جي واقعي سميت سنڌ ۾ پيش ايندڙ اهڙن سڀني واقعن مان سبق حاصل ڪرڻ جي ضرورت آهي. اسان کي اهو طئي ڪرڻو پوندو ته سنڌ جي سڃاڻپ صوفيت، محبت ۽ رواداري هوندي يا انتهاپسندي، تشدد ۽ عدم برداشت. سنڌ جي تاريخ، ثقافت ۽ سماجي مزاج پهرين رستي جي حمايت ڪري ٿو. ان ڪري ضروري آهي ته حڪومت، سول سوسائٽي، تعليمي ادارا، مذهبي اڳواڻ ۽ عام شهري گڏجي انتهاپسندي جي هر صورت جي مخالفت ڪن ۽ اهو پيغام عام ڪن ته سنڌو تهذيب جي سرزمين تي مذهبي انتهاپسندي جي بلڪل به اجازت ناهي.
