عالمي سياست جي تاريخ هميشه اهڙن فيصلن سان ڀري پئي آهي، جيڪي بظاهر ڪنهن هڪ ملڪ جي مفاد ۾ ڪيا ويا، پر انهن جا اثر پوري دنيا تي پيا۔ جڏهن به ڪا سپر پاور پنهنجي پاليسيءَ ۾ اهڙي تبديلي آڻيندي آهي، جيڪا عالمي تعاون بدران قومي مفادن جي سخت ترجيح تي ٻڌل هجي، تڏهن عالمي نظام ۾ بيچيني پيدا ٿيڻ شروع ٿي ويندي آهي۔ اڄ به اهڙي ئي هڪ نئين سياسي سوچ آمريڪا جي اڳوڻي صدر ڊونلڊ ٽرمپ سان منسوب پروجيڪٽ فريم جي صورت ۾ سامهون اچي رهي آهي، جنهن کي ڪجهه ماڻهو آزاديءَ جو نئون تصور چون ٿا، پر ڪيترائي تجزيه نگار ان کي عالمي نظام لاءِ هڪ نئون خطرو قرار ڏئي رهيا آهن۔
ڊونلڊ ٽرمپ جي سياسي سڃاڻپ هميشه سخت موقف، قومپرستيءَ تي ٻڌل پاليسين ۽ عالمي ادارن تي تنقيد سان جڙيل رهي آهي۔ هن جي سياست جو مرڪزي نقطو اهو رهيو آهي ته آمريڪا کي پنهنجي اندروني مسئلن تي ڌيان ڏيڻ گهرجي ۽ ٻاهرين دنيا جي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ مداخلت ڪرڻ گهرجي، پر حقيقت اها آهي ته جڏهن ڪا سپر پاور پاڻ کي عالمي ذميوارين کان الڳ ڪرڻ شروع ڪري ٿي ته پوءِ طاقت جو توازن بگڙي وڃي ٿو ۽ خال پيدا ٿي وڃن ٿا، جن کي ڀرڻ لاءِ نيون طاقتون ميدان ۾ اچن ٿيون، ۽ اهو ئي عمل عالمي ڇڪتاڻ کي جنم ڏئي ٿو۔پروجيڪٽ فريم کي جيڪڏهن سياسي نظر سان ڏٺو وڃي ته اهو صرف هڪ پاليسي نه پر هڪ مڪمل سوچ آهي، جنهن جو مقصد آمريڪا جي حڪومتي ڍانچي، عالمي ڪردار ۽ اقتصادي حڪمت عملي کي نئين رخ ۾ موڙڻ آهي۔ هن سوچ تحت اهو تاثر ڏنو وڃي ٿو ته عالمي ادارن سان جڙيل رهڻ آمريڪا جي مفاد ۾ نه آهي، ۽ ملڪ کي وڌيڪ آزاد، خودمختيار ۽ سخت فيصلن واري پاليسي اختيار ڪرڻ گهرجي۔ پر سوال اهو آهي ته ڇا اڄ جي ڳنڍيل دنيا ۾ ڪا به طاقت پاڻ کي مڪمل طور تي الڳ رکي سگهي ٿي؟
حقيقت اها آهي ته اڄ جي دنيا هڪ عالمي ڳوٺ بڻجي چڪي آهي، جتي هڪ ملڪ جي اقتصادي بحران جو اثر ٻئي ملڪ تائين پهچي ٿو، هڪ جنگ جي لهر سڄي براعظم کي متاثر ڪري ٿي، ۽ هڪ سياسي فيصلي جا اثر عالمي منڊي تائين پکڙجي وڃن ٿا۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن ڪا وڏي طاقت پاڻ کي ٻين کان الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته اهو صرف ان ملڪ لاءِ نه پر پوري دنيا لاءِ غير يقيني صورتحال پيدا ڪري ٿو۔
آمريڪا اندر اڳ ئي سياسي ورهاست پنهنجي انتها تي آهي۔ سماج مختلف نظرين ۾ ورهايل آهي، هڪ طرف سخت قومپرست سوچ آهي ته ٻئي طرف لبرل خيال آهن۔ اهڙي ماحول ۾ پروجيڪٽ فريم جهڙا تصور سماج کي وڌيڪ ورهائي سگهن ٿا۔ جڏهن سياسي قيادت ڪنهن هڪ مخصوص سوچ کي وڌيڪ هٿي ڏئي ٿي ته سماج ۾ عدم برداشت وڌي وڃي ٿي، ماڻهو هڪ ٻئي کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳن ٿا، ۽ جمهوريت جو بنيادي اصول يعني اختلاف راءِ جو احترام ڪمزور ٿيڻ لڳي ٿو۔ڊونلڊ ٽرمپ جي سياست جو هڪ ٻيو اهم پهلو اهو به آهي ته هو عالمي معاهدن ۽ بين الاقوامي ادارن تي گهڻو اعتماد نه رکندو آهي۔ جيڪڏهن اهڙي سوچ کي وڌايو وڃي ته پوءِ گڏيل قومن جهڙن ادارن جي اهميت گهٽجي سگهي ٿي۔ گڏيل قومن جو بنيادي مقصد دنيا ۾ امن، توازن ۽ تعاون قائم رکڻ آهي، پر جيڪڏهن وڏيون طاقتون انهن جي فيصلن کي نظرانداز ڪرڻ شروع ڪن ته پوءِ عالمي قانون جي حيثيت ڪمزور ٿي وڃي ٿي۔ جڏهن قانون ڪمزور ٿيندو آهي ته طاقتور وڌيڪ طاقتور ٿي ويندو آهي ۽ ڪمزور وڌيڪ غير محفوظ ٿي ويندو آهي۔
پروجيڪٽ فريم جو هڪ اهم خطرو اقتصادي ميدان ۾ به ڏسي سگهجي ٿو۔ عالمي واپار هڪ اهڙو نظام آهي جيڪو ڀروسي ۽ تعاون تي هلندو آهي۔ جيڪڏهن آمريڪا جهڙو وڏو ملڪ واپاري پاليسين کي سخت ۽ يڪطرفو بڻائي ٿو ته پوءِ عالمي منڊي ۾ بي يقيني پيدا ٿي سگهي ٿي۔ سيڙپڪار پنهنجو اعتماد وڃائي ويهن ٿا، منڊيون غير مستحڪم ٿي وڃن ٿيون، ۽ ترقي ڪندڙ ملڪ وڌيڪ دٻاءُ هيٺ اچي وڃن ٿا۔ اهڙي صورتحال ۾ صرف وڏيون معيشتون ئي نه پر عام ماڻهو به متاثر ٿين ٿا، ڇو ته مهانگائي ۽ بيروزگاري سڌي طرح ماڻهن جي زندگيءَ تي اثر وجهن ٿا۔بين الاقوامي سياست ۾ به هن سوچ جا اثر انتهائي گهرا ٿي سگهن ٿا۔ دنيا اڳ ئي ڪيترن علائقائي تڪرارن ۾ ڦاٿل آهي۔ وچ اوڀر ۾ ڇڪتاڻ، ايشيا ۾ طاقت جو مقابلو، ۽ يورپ ۾ سلامتي جا سوال اڳ ئي موجود آهن۔ اهڙي ماحول ۾ جيڪڏهن ڪا وڏي طاقت پنهنجي پاليسين کي وڌيڪ سخت بڻائي ٿي ته پوءِ تڪرارن ۾ اضافو ٿيڻ جا امڪان وڌي وڃن ٿا۔ جڏهن سفارتي رستا ڪمزور ٿين ٿا ته پوءِ جنگ جا امڪان وڌي وڃن ٿا، ۽ تاريخ ٻڌائي ٿي ته جنگون ڪڏهن به ڪنهن جي مفاد ۾ نه رهيون آهن۔
انساني لڏپلاڻ جو مسئلو به هن منصوبي سان ڳنڍيل آهي۔ دنيا جا ماڻهو هميشه بهتر زندگي، تعليم ۽ روزگار لاءِ هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ ڏانهن ويندا رهيا آهن۔ جيڪڏهن اهڙن رستن کي سخت ڪيو وڃي ته انسانيت جي بنيادي اصولن جي خلاف ورزي ٿيندي۔ ماڻهو مجبور ٿي غير قانوني رستن ڏانهن ويندا، جنهن سان انساني بحران، اسمگلنگ ۽ سماجي مسئلا وڌي سگهن ٿا۔ اهڙيون پاليسيون انساني احساسن کي نظرانداز ڪري صرف سياسي مفادن کي اهميت ڏين ٿيون۔فوجي ۽ دفاعي ميدان ۾ به اهڙي سوچ خطري کان خالي ناهي۔ جڏهن وڏيون طاقتون پنهنجي طاقت کي وڌائڻ جي ڊوڙ ۾ شامل ٿين ٿيون ته هٿيارن جي ڊوڙ تيز ٿي وڃي ٿي۔ اهڙي ڊوڙ ۾ ننڍيون غلطيون به وڏي جنگ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون۔ اڄ جي دور ۾ جڏهن هٿيار اڳ کان وڌيڪ جديد ۽ تباهه ڪندڙ ٿي چڪا آهن، تڏهن ڪنهن به قسم جي ڇڪتاڻ پوري انسانيت لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي۔
سماجي سطح تي به قومپرستيءَ جو وڌندڙ رجحان هڪ وڏو مسئلو بڻجي سگهي ٿو۔ جڏهن سياسي قيادت ماڻهن کي ٻين کان الڳ سڃاڻپ جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته سماج ۾ نفرت، شڪ ۽ ورهاست وڌي ٿي۔ هڪ اهڙو سماج جتي ماڻهو هڪ ٻئي کي قبول نه ڪن، اتي ترقي جو عمل سست ٿي ويندو آهي۔ سماجي هم آهنگي ڪنهن به ملڪ جي ترقي لاءِ بنيادي ضرورت هوندي آهي، ۽ جيڪڏهن اها ڪمزور ٿي وڃي ته پوءِ معاشرو اندروني طور تي ڪمزور ٿي ويندو آهي۔ تاريخ بار بار اهو سبق ڏنو آهي ته طاقت جي حد کان وڌيڪ مرڪزيت، ادارن جي ڪمزوري ۽ يڪطرفي پاليسيون آخرڪار بحرانن کي جنم ڏين ٿيون۔ دنيا اڳ ئي ٻه عالمي جنگون، معاشي بحران ۽ سياسي ڇڪتاڻون ڏسي چڪي آهي۔ انهن سڀني حالتن جو بنيادي سبب اهو ئي رهيو آهي ته طاقت کي توازن کان هٽائي استعمال ڪيو ويو۔ اڄ جي دنيا وڌيڪ ڳنڍيل آهي، تنهنڪري ذميواري به وڌيڪ آهي۔
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته عالمي طاقتون گڏجي ڪم ڪن، نه ڪي هڪ ٻئي کان الڳ ٿين۔ مسئلن جو حل اڪيلائي ۾ نه پر گڏيل ڪوششن ۾ آهي۔ جيڪڏهن وڏيون طاقتون تعاون ڪن ٿيون ته عالمي بحران حل ٿي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن هر ملڪ صرف پنهنجي مفادن تائين محدود ٿي وڃي ٿو ته پوءِ بحران وڌيڪ وڌندا رهندا۔پروجيڪٽ فريم کي صرف هڪ سياسي نعرو سمجهڻ بدران ان جي گهري نتيجن کي سمجهڻ انتهائي ضروري آهي۔ ڇو ته سياست جا فيصلا صرف لفظ نه هوندا آهن، پر اهي انسانن جي زندگين، قومن جي مستقبل ۽ پوري دنيا جي نظام تي اثرانداز ٿيندا آهن۔ هر وڏي فيصلي جي پويان وڏي ذميواري هوندي آهي، ۽ جيڪڏهن اها ذميواري نظرانداز ڪئي وڃي ته پوءِ ان جا نتيجا تمام ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
سو اهو چئي سگهجي ٿو ته ڊونلڊ ٽرمپ جو پروجيڪٽ فريم هڪ اهڙو تصور آهي، جيڪو دنيا کي نئين بحث ۾ وٺي آيو آهي۔ هي بحث صرف آمريڪا تائين محدود ناهي پر پوري عالمي نظام سان جڙيل آهي۔ جيڪڏهن دنيا کي امن، استحڪام ۽ ترقي جي طرف وٺي وڃڻو آهي ته پوءِ اهڙن منصوبن کي جذبات بدران حقيقتن، توازن ۽ عالمي ذميواريءَ جي نظر سان ڏسڻ گهرجي۔ ڇو ته تاريخ جو اصول اهو آهي ته غلط فيصلا صرف هڪ وقت لاءِ نه پر ايندڙ نسلن تائين اثر ڇڏيندا آهن، ۽ صحيح فيصلا ئي انسانيت کي محفوظ مستقبل ڏئي سگهن ٿا۔
