آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ايران جي امن تجويزن تي عدم اطمينان جو اظهار ڪندي اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته آمريڪا پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ ايران تي ٻيهر حملا شروع ڪري سگهي ٿو. ٻي طرف پاسدارانِ انقلاب هڪ بيان ۾ عالمي سطح تي آمريڪا جي وڌندڙ سفارتي اڪيلائي جو حوالو ڏيندي چيو آهي ته آمريڪا وٽ ناممڪن جنگ يا ايران سان خراب معاھدي کانسواءِ ٻيو ڪو به رستو ناهي. ياد رهي ته ٽرمپ هڪ سٺي معاھدي جي ڳالهه ڪندا رهن ٿا۔
ٻئي ملڪ جيڪڏهن پاڪستان جي وسيلي ڪنهن ممڪن امن معاھدي لاءِ تجويزن جو ڏي وٺ ڪري رهيا آهن، پر ظاهري طور تي انهن ڪوششن مان ڪو نتيجو نڪرڻ جو امڪان نظر نٿو اچي. ايران جي سياسي قيادت ڪنهن حد تائين موجوده جنگي حالتن مان نڪرڻ ۽ آمريڪي حڪومت کي ڪجهه رعايتون ڏئي امن معاھدو ڪرڻ جي حامي هئي، پر ايران جي فيصلا سازي ۾ پاسدارانِ انقلاب جي وڌندڙ اثر سبب هاڻي سياسي اڳواڻ به سخت موقف اختيار ڪري رهيا آهن ۽ صورتحال جي پيچيدگي جو ذميوار آمريڪا کي قرار ڏئي رهيا آهن. اسلام آباد ۾ ايراني سفير رضا اميري مقدم پڻ اهڙي ئي ڳالهه ڪئي آهي. هن جو چوڻ آهي ته ايران ته جنگ بندي لاءِ واضح ۽ جامع منصوبو پيش ڪري ڇڏيو آهي، هاڻي امن جو دارومدار آمريڪا جي نيت ۽ اخلاص تي آهي. هن ڳالهين ۾ رڪاوٽن بابت آمريڪي روين جو به حوالو ڏنو۔ صدر ڊونلڊ ٽرمپ امن ڳالهين دوران ۽ هاڻي جنگ بندي بابت تجويزن جي ڏي وٺ وقت سوشل ميڊيا تي سخت بيان ڏيندا رهيا آهن. هو گهڻو ڪري ايران جي فيصلا سازي جي صلاحيت تي سوال اٿارين ٿا ۽ جنگ ۾ ڪاميابي جا دعوٰيٰ ڪندي ايراني اڳواڻن بابت توهين آميز لفظ به استعمال ڪن ٿا. ڪيترائي تجزيه نگار سمجهن ٿا ته جيڪڏهن ٽرمپ سوشل ميڊيا تي بيان بازي کان پاسو ڪن ها ته شايد صورتحال مختلف هجي ها. پر ٻي طرف ايراني قيادت کي به خبر آهي ته ٽرمپ جا سوشل ميڊيا بيان حقيقي امن ڳالهين تي گهڻو اثرانداز نه ٿيندا، تنهنڪري جڏهن ايراني سفير انهن بيانن کي رڪاوٽ چون ٿا ته اهو جزوي سچ آهي۔ اپريل جي شروعات ۾ ايران جي سياسي قيادت ڪجهه حد تائين سرگرم هئي، ۽ اسلام آباد ايندڙ وفد جي اڳواڻي ايراني پارليامينٽ جي اسپيڪر ڪئي هئي، جڏهن ته ايراني صدر پاڪستاني وزيراعظم سان رابطا ڪري تفصيل طئي ڪري رهيا هئا. پر ايران ۽ آمريڪا اهو نادر موقعو وڃائي ويٺا. هاڻي ٻئي هڪ ٻئي تي الزام لڳائي رهيا آهن ۽ پاڻ کي فاتح ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. آمريڪا کي يقين آهي ته آبنائي هرمز جي ناڪابندي ذريعي ايران تي ايترو دٻاءُ وڌايو ويندو جو هو ڪنهن نه ڪنهن معاھدي تي راضي ٿي ويندو. آمريڪي وزير خزانه اسڪاٽ بيسنٽ جو چوڻ آهي ته اقتصادي پابندين سبب ايران کي شديد مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي، ۽ انهن وٽ پنهنجن فوجين کي پگهار ڏيڻ لاءِ به پيسا ناهن. انهن حالتن ۾ وقت سان گڏ وڌيڪ سختي ايندي. بنيادي طور ٽرمپ هاڻي معاشي دٻاءُ ذريعي نتيجو حاصل ڪرڻ چاهين ٿا، پر لڳي ٿو ته هن عمل لاءِ جيڪا صبر ۽ برداشت گهرجي، اها شايد ٽرمپ وٽ نه هجي۔
ٻئي طرف ايران وڌيڪ صبر ۽ برداشت جو مظاهرو ڪيو آهي. هن آمريڪا ۽ اسرائيل جي شديد بمباري برداشت ڪئي آهي، پر شڪست تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو آهي. هاڻي به ايران کي فوجي ۽ معاشي دٻاءُ سان گڏ عوامي تڪليفن جو سامنا آهي، جيڪي ڪنهن وڏي بحران جو سبب بڻجي سگهن ٿيون، پر ايراني اڳواڻ بدحواسي جو مظاهرو نٿا ڪن. بلڪه هر ڏينهن سان گڏ پنهنجي موقف ۾ سختي آڻي رهيا آهن. پاسدارانِ انقلاب جو چوڻ آهي ته آمريڪا وٽ خراب معاھدي کانسواءِ ٻيو ڪو رستو ناهي، نه ته هو جنگ شروع ڪري ڏسي، جيڪا سندن مطابق ناممڪن آهي۔
ايران کي پنهنجي حڪمت عملي جي ڪاميابي جا ٻه بنيادي سبب نظر اچن ٿا. هڪ ته آمريڪا ۾ وڌندڙ مهانگائي سبب عوامي ناراضگي وڌي رهي آهي، جنهن ڪري ايران کي اميد آهي ته ٽرمپ گهڻي دير تائين عوامي دٻاءُ برداشت نٿا ڪري سگهن. ٻيو ته ايران کي يقين آهي ته آمريڪا کي پنهنجي اتحادي ملڪن جي مخالفت جو به سامنا آهي، جنهن سان آمريڪا جي پوزيشن ڪمزور ٿي رهي آهي. ايران سمجهي ٿو ته عرب ملڪ به خوفزده ٿي آمريڪا کان فاصلو اختيار ڪري رهيا آهن۔
انهن سببن ۽ ڊگهي انتظار واري حڪمت عملي سبب تهران مان امن بابت ايندڙ اشارا مايوس ڪندڙ آهن. لڳي ٿو ته ايران هاڻي پنهنجي شرطن تي معاھدو ڪرڻ چاهي ٿو، جنهن ۾ آمريڪا کي حملي جي غلطي تسليم ڪرڻ، جنگ ختم ڪرڻ، ۽ ايران کي تاوان ڏيڻ شامل هوندو. ان کان علاوه ايران جي جوهري پروگرام بابت پنهنجا مطالبا به ڇڏڻا پوندا، ۽ ايران آبنائي هرمز تي ڪنٽرول برقرار رکندو۔ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ پاڪستان ذريعي جيڪي تجويزون مٽاسٽا ٿيون آهن، انهن بابت گهڻي تصديق ٿيل معلومات موجود ناهي، پر ميڊيا رپورٽن موجب ايران هاڻي ايٽمي پروگرام تي ڳالهين لاءِ تيار ناهي. هو صرف آبنائي هرمز جي ناڪابندي ختم ڪرڻ، وچ اوڀر مان آمريڪي فوجي اڏن جي خاتمي، ۽ خطي ۾ جنگ بندي جي ضمانتن بعد ئي معاھدي تي راضي ٿيندو. ان سان گڏ جنگي نقصان جي تلافي ۽ اقتصادي پابنديون ختم ڪرڻ جون به ڳالهيون آهن۔
ٻئي طرف سوال اهو آهي ته آمريڪا، جيڪو وڏي طاقت ۽ وسيلا استعمال ڪري چڪو آهي، ڇو خالي هٿ هن تڪرار مان نڪرڻ لاءِ تيار ٿيندو؟ جيڪڏهن ايران پنهنجي ڪمزورين باوجود امن لاءِ بيقرار ناهي، ته ڇا آمريڪا کي ايران کان وڌيڪ امن جي ضرورت آهي؟ اهو لڳي ٿو ته ٻئي ملڪ ايندڙ قدم کان اڳ هڪ ٻئي جي ارادي کي جانچڻ چاهين ٿا. هن عمل ۾ معمولي غلطي به هڪ نئين جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. انديشو آهي ته جيڪڏهن آمريڪا ٻيهر حملا شروع ڪري ٿو ته ايران جي قيادت کي نشانو بڻايو ويندو ۽ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي سخت ۽ ناقابل تلافي نقصان پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي۔
